Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Lời tự biện hộ từ phiên tòa năm 399 trước Công nguyên
Trong phiên tòa tại Athens năm 399 trước Công nguyên, Socrates phải đối mặt với hai cáo buộc chính: không tin vào các vị thần của thành bang, đưa vào những thực thể tâm linh mới và làm hư hỏng thanh niên. Thay vì tìm cách thuyết phục bằng kỹ thuật hùng biện, ông đề nghị bồi thẩm đoàn đánh giá mình dựa trên tính chân thật của lời nói.
Những diễn biến ấy được Plato ghi lại trong tác phẩm “Biện hộ của Socrates”, tên Hy Lạp là “Ἀπολογία Σωκράτους”. Trong ngữ cảnh này, “apologia” không mang nghĩa xin lỗi, mà chỉ lời biện hộ trước cáo buộc, đặc biệt là phần tự bào chữa về mặt pháp lý.
Ba người đứng tên cáo buộc là Anytus, Meletus và Lycon. Anytus gắn với giới chính trị và thợ thủ công, Meletus đại diện cho quyền lợi của các nhà thơ, còn Lycon có liên hệ với giới diễn thuyết chuyên nghiệp. Trong phiên biện hộ, Meletus là người trực tiếp đối đáp với Socrates.
Đối thủ lớn hơn bản cáo trạng
Socrates cho rằng trước khi trả lời các cáo buộc chính thức, ông phải đối diện với những lời đồn và định kiến đã tồn tại từ lâu. Trong vở hài kịch “Những đám mây” của Aristophanes, ông bị khắc họa như một người chuyên dò xét chuyện trên trời, dưới đất và có thể biến lập luận yếu thành lập luận mạnh.
Socrates bác bỏ hình ảnh này. Ông nói mình không giống các nhà ngụy biện, những người được xem là thông thái và nhận thù lao cao để giảng dạy. Ông cũng không tự nhận biết rõ điều gì là tốt đẹp hay cao quý, đồng thời viện dẫn cuộc sống nghèo khó để phân biệt mình với những người kiếm tiền từ việc truyền dạy tri thức.
Theo lời kể về lời sấm Delphi, Chaerephon từng hỏi liệu có ai khôn ngoan hơn Socrates hay không và nữ tư tế Pythia trả lời rằng không có. Vì tự thấy mình không sở hữu trí tuệ lớn lao, Socrates coi câu trả lời ấy như một câu đố cần kiểm chứng.
Ông lần lượt chất vấn các chính trị gia, nhà thơ và thợ thủ công. Theo Socrates, các chính trị gia thường không biết nhưng tưởng rằng mình biết; các nhà thơ không hiểu đầy đủ chính tác phẩm của họ; còn thợ thủ công tuy thành thạo nghề nghiệp nhưng lại từ đó cho rằng mình cũng hiểu những lĩnh vực khác. Socrates kết luận điểm khác biệt của ông là ý thức được sự thiếu hiểu biết của chính mình.
Những câu hỏi làm lộ mâu thuẫn
Việc chất vấn những người có danh tiếng khiến Socrates có thêm nhiều kẻ thù. Một số thanh niên giàu có đi theo, quan sát rồi bắt chước phương pháp đối thoại của ông. Những người bị chất vấn, thay vì thừa nhận sự tức giận đối với bản thân Socrates, lại cáo buộc ông làm hư hỏng giới trẻ.
Trong phần đối đáp với Meletus, Socrates thử thách logic của bản cáo trạng. Ông lập luận rằng nếu cố ý làm người khác trở nên xấu xa, chính ông cũng có nguy cơ bị người đó gây hại; vì vậy, việc chủ tâm làm hư hỏng thanh niên là điều không hợp lý.
Ông cũng chỉ ra mâu thuẫn khi Meletus vừa mô tả ông là người vô thần, vừa cho rằng ông tin vào các thực thể tâm linh và bán thần. Khái niệm “δαιμόνια” trong cáo buộc chỉ những thực thể tâm linh mới. Trong khi đó, tín hiệu nội tâm mà Socrates gọi là “daimonion” không thúc giục ông hành động, mà thường xuất hiện để ngăn ông thực hiện một việc nào đó.
Một văn bản lịch sử và triết học
“Biện hộ của Socrates” gồm ba phần: lời tự bào chữa, phần bàn về hình phạt sau khi bồi thẩm đoàn đưa ra nhận định và phần tuyên án. Phần lớn tác phẩm được trình bày bằng ngôi thứ nhất của Socrates; hình thức đối thoại nổi bật trong hai lượt chất vấn Meletus.
Plato hai lần cho biết ông có mặt tại phiên tòa. Tuy nhiên, mức độ tác phẩm tái hiện chính xác những gì đã thực sự diễn ra vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu tranh luận. Vì thế, văn bản vừa được xem là một nguồn tư liệu lịch sử, vừa là bài biện luận triết học do Plato xây dựng.
Xuyên suốt tác phẩm, Socrates không chọn cách nhượng bộ định kiến của bồi thẩm đoàn để tìm lợi thế cho mình. Ông cho rằng con người không biết cái chết có phải điều xấu hay không, nên việc quả quyết rằng nó đáng sợ cũng là một biểu hiện của sự thiếu hiểu biết. Lời đề nghị cốt lõi của ông vẫn nhất quán: hãy phán xét không phải bằng vẻ trau chuốt của lời nói, mà bằng sự thật chứa trong đó.
Nhận xét
Đăng nhận xét