Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Một cuộc chiến kết thúc, một hành trình khác bắt đầu
“Odyssey” là sử thi Hy Lạp cổ đại thường được gắn với tên tuổi Homer, hình thành vào khoảng thế kỷ VIII hoặc VII trước Công nguyên trên nền tảng một truyền thống truyền miệng lâu đời. Khác với “Iliad” tập trung vào chiến binh và chiến trường, tác phẩm đặt trọng tâm vào cuộc sống sau chiến tranh: hành trình trở về, sự lưu lạc và nỗ lực sinh tồn.
Sau 10 năm tham gia cuộc chiến thành Troy, Odysseus tìm đường trở lại quê nhà Ithaca. Chuyến hồi hương kéo dài thêm 10 năm và toàn bộ bạn đồng hành của ông đều thiệt mạng. Trong khi đó, tại Ithaca, nhiều kẻ cầu hôn kéo đến theo đuổi Penelope, vợ ông, còn người con trai Telemachus lên đường tìm tin tức về cha.
Tác phẩm gồm 24 quyển, dù cách phân chia này nhiều khả năng được xác lập sau thời điểm sử thi ra đời. Khi chữ viết chưa phổ biến, các nghệ nhân hát hoặc ngâm sử thi trước công chúng; nội dung vì thế có thể thay đổi qua từng lần trình diễn. Nghiên cứu hiện đại nhìn chung cho rằng “Iliad” và “Odyssey” được hình thành độc lập.
Người anh hùng chiến thắng bằng trí tuệ
Trên đường về, Odysseus phải đối mặt với người khổng lồ một mắt Polyphemus, phép thuật của Circe, tiếng hát quyến rũ của các Siren và cả thế giới của người chết. Tuy nhiên, vũ khí nổi bật nhất của ông không phải sức mạnh cơ bắp mà là “mētis” — trí thông minh thực tiễn, mưu lược và khả năng ứng biến.
Câu chuyện Odysseus tự xưng là “Không ai cả” để đánh lừa Polyphemus là ví dụ tiêu biểu. Nhưng người anh hùng này cũng phải trả giá cho sự kiêu hãnh. Sau khi thoát thân, ông công khai tên thật; Polyphemus liền cầu xin cha mình là thần biển Poseidon báo thù, khiến hành trình về Ithaca càng bị kéo dài.
Ngay câu mở đầu, sử thi đã cầu khẩn nữ thần Muse kể về một người anh hùng nhiều mưu trí, từng đi rất xa sau khi phá thành Troy. Cách giới thiệu ấy xác định rõ quan niệm anh hùng của tác phẩm: không chỉ mạnh trong chiến đấu mà còn biết tìm đường vượt qua hoàn cảnh hiểm nghèo.
Hồi hương, lòng hiếu khách và trách nhiệm con người
Một khái niệm trung tâm của tác phẩm là “nostos”, nghĩa là trở về hay hồi hương. Odysseus không rời nhà để tìm kiếm phiêu lưu; mọi thử thách đều nằm trên con đường từ Troy trở lại Ithaca. Ngay cả cuộc sống mà nữ thần Calypso đưa ra cũng không thể khiến ông từ bỏ khát vọng nhìn thấy quê nhà.
“Xenia” — quan hệ hiếu khách giữa chủ nhà và khách — cũng là thước đo đạo đức quan trọng. Người Phaeacia đại diện cho sự tiếp đãi đúng mực, trong khi Polyphemus và những kẻ cầu hôn Penelope đứng ở phía đối lập. Sau khi về Ithaca trong dáng vẻ một ông lão ăn xin, Odysseus được người chăn lợn Eumaeus cho thức ăn và chỗ ngủ, còn những kẻ cầu hôn lại chế giễu, hành hạ người chủ nhà mà chúng không nhận ra.
Sử thi đồng thời đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của con người. Các vị thần can thiệp vào đời sống, nhưng không phải mọi bất hạnh đều có thể đổ lỗi cho thần linh. Bạn đồng hành của Odysseus đã được cảnh báo không ăn đàn gia súc của thần Mặt trời, song vẫn đưa ra lựa chọn sai lầm và cuối cùng không thể trở về.
Cách tiếp cận tác phẩm gồm 24 quyển
Mạch truyện lớn có thể chia thành ba phần. Phần đầu kể việc Telemachus tìm kiếm tin tức về cha theo lời khuyên của nữ thần Athena, trong lúc Odysseus bị giữ trên đảo của Calypso. Phần giữa theo chân Odysseus đến triều đình người Phaeacia, nơi ông tự thuật lại những cuộc phiêu lưu trước khi trở về Ithaca. Phần cuối xoay quanh việc ông trừng phạt những kẻ cầu hôn.
Trong lời kể hồi tưởng của Odysseus xuất hiện hàng loạt địa danh và thử thách nổi tiếng: người Cicones, những người ăn hoa sen, Polyphemus, túi gió của Aeolus, người Laestrygonia, Circe, vùng đất của người chết, các Siren, Scylla và Charybdis cùng đàn gia súc của thần Mặt trời.
Không phải mọi địa điểm trong “Odyssey” đều có thể đối chiếu chính xác trên bản đồ thực tế, đặc biệt là những cảnh quan mang đậm màu sắc thần thoại trong các quyển 9 đến 11. Vì vậy, nghiên cứu hiện đại thường chú ý đến ý nghĩa của sự lưu lạc và hồi hương hơn là xem tác phẩm như bản ghi chép về một tuyến hàng hải cụ thể.
Sức sống của một tác phẩm kinh điển
Bên cạnh chiến binh và vua chúa, phụ nữ và nô lệ giữ vai trò đáng kể hơn so với nhiều tác phẩm cổ đại khác. Qua các chủ đề về trở về, thử thách, điềm báo, lòng hiếu khách và giới hạn của sự kiêu ngạo, “Odyssey” cho thấy chiến thắng không chỉ nằm ở sức mạnh, mà còn ở khả năng hiểu con người, thích nghi với những trật tự xa lạ và kiên trì hướng về quê hương.
Đó cũng là lý do sử thi này được đánh giá là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của hệ thống kinh điển phương Tây: câu chuyện bắt đầu sau chiến tranh nhưng đặt ra những vấn đề lâu dài về sinh tồn, lựa chọn và ý nghĩa của việc trở về.
Nhận xét
Đăng nhận xét