Lý Khuê Bá: Văn nhân thời Cao Ly và người đặt nền móng cho truyền thống trường ca dân tộc Triều Tiên

Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết

Trong thời kỳ chính quyền quân sự Cao Ly (Goryeo) nắm quyền, Lý Khuê Bá (Yi Gyu-bo, 1168–1241) là một văn nhân có cuộc đời gắn liền với những thăng trầm của triều đình. Bằng tài năng văn chương, ông từng bước tiến thân dưới thời các thế lực quân sự họ Thôi, đồng thời để lại hơn 1.000 tác phẩm thuộc nhiều thể loại như thơ, phú, biểu, thư và luận. Trong số đó, trường ca Đông Minh Vương thiên (Dongmyeongwangpyeon), kể về quá trình dựng nước của Cao Câu Ly, được đánh giá là tác phẩm đặt nền móng đầu tiên cho truyền thống trường ca dân tộc Triều Tiên.

Thiên tài văn chương sớm bộc lộ, con đường khoa cử trắc trở

Lý Khuê Bá sinh năm 1168, quê quán được truyền lại là Yeoju, tỉnh Gyeonggi ngày nay. Ông có tên thời nhỏ là Lý Nhân Để, tự Xuân Khanh, xuất thân trong gia đình có cha là Lý Doãn Tuy, từng giữ chức Thượng thư bộ Hộ.

Từ khoảng 9 tuổi, ông đã đọc rộng các tác phẩm kinh điển Trung Hoa, bao gồm kinh sử, bách gia, tư tưởng Lão Trang và kinh điển Phật giáo. Tương truyền, ông có trí nhớ đặc biệt tốt, những gì đã đọc đều khó quên. Năm 14 tuổi, ông tham gia khóa học mùa hè tại Thành Minh Trai, một cơ sở tư học chuyên chuẩn bị cho các kỳ thi khoa cử. Khả năng làm thơ nhanh chóng giúp ông được các bậc văn nhân đi trước đánh giá là người có tài năng xuất chúng.

Tuy nhiên, Lý Khuê Bá không coi trọng lối văn chương khuôn mẫu chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu thi cử. Thái độ này khiến ông nhiều lần trượt kỳ thi Quốc Tử Giám. Trong khoảng 4–5 năm từ năm 16 tuổi, ông sống khá phóng khoáng và thường lui tới các buổi thi hội của nhóm Giang Tả Thất Hiền, gồm bảy văn nhân đương thời. Trong số đó, ông đặc biệt kính trọng Ngô Thế Tài.

Năm 1189, sau lần dự thi thứ tư, ông đỗ đầu kỳ thi Quốc Tử Giám. Một năm sau, ông tiếp tục vượt qua kỳ thi Bộ Lễ và chính thức đỗ đạt, nhưng con đường làm quan vẫn chưa mở ra ngay lập tức.

Núi Thiên Ma và sự ra đời của trường ca Đông Minh Vương

Không được bổ nhiệm sau khi đỗ đạt, năm 25 tuổi, Lý Khuê Bá rời Khai Kinh, kinh đô Cao Ly, đến ẩn cư tại núi Thiên Ma. Trong thời gian này, ông tập trung sáng tác và quan sát xã hội từ khoảng cách của một người đứng ngoài chính trường. Ông lấy hiệu Bạch Vân Cư Sĩ, hình ảnh ví mình như đám mây tự do, không bị ràng buộc bởi khuôn phép.

Bối cảnh xã hội lúc bấy giờ đầy bất ổn. Triều đình Cao Ly suy yếu, quan lại sa đọa, đời sống người dân khốn khó. Các cuộc nổi dậy của nông dân tại miền Nam kéo dài hơn 10 năm. Những biến động này góp phần hình thành nhận thức xã hội và ý thức về quốc gia trong sáng tác của ông.

Trong giai đoạn đó, Lý Khuê Bá viết hai tác phẩm đáng chú ý là Đông Minh Vương thiên và Khai Nguyên Thiên Bảo vịnh sử thi. Đông Minh Vương thiên tái hiện bằng giọng điệu hào hùng quá trình lập quốc của Đông Minh Vương, tức Jumong, người sáng lập vương quốc Cao Câu Ly.

Tác phẩm ra đời trong thời kỳ quyền lực quân sự làm đảo lộn trật tự đất nước, đồng thời các phong trào phục hưng Bách Tế và Tân La đặt vấn đề đối với tính chính thống của triều đại Cao Ly. Thông qua việc nhấn mạnh Cao Ly là quốc gia kế thừa Cao Câu Ly, trường ca được xem là nỗ lực khơi dậy tinh thần đoàn kết của người Cao Ly.

Ảnh hưởng của tác phẩm còn được ghi nhận trong các sáng tác lịch sử về sau, trong đó có Đế Vương Vận Kỷ của Lý Thừa Hưu và Long Phi Ngự Thiên Ca, tác phẩm ca ngợi công nghiệp của vua Lý Thành Quế, người sáng lập triều đại Joseon. Vì vậy, Đông Minh Vương thiên được đánh giá là tác phẩm mở đầu cho truyền thống trường ca dân tộc trong văn học Triều Tiên.

Thăng trầm dưới chính quyền quân sự họ Thôi

Năm 1193, Lý Khuê Bá trở lại Khai Kinh nhưng vẫn sống trong cảnh nghèo khó và không có chức vụ. Năm 1197, ông gửi thư cho những nhân vật có thế lực trong chính quyền của Thôi Trung Hiến, đề nghị được bổ nhiệm. Trong thư, ông nhấn mạnh bản thân đã theo đuổi văn chương từ nhỏ nhưng đến tuổi 30 vẫn chưa có cơ hội lập nghiệp, đồng thời xin được giao một chức quan địa phương.

Mong muốn này chỉ thành hiện thực khi ông 32 tuổi, sau khi sáng tác một bài thơ ca ngợi công lao của Thôi Trung Hiến tại một buổi hội thơ do nhân vật này tổ chức. Sau khoảng 10 năm kể từ khi đỗ đạt, ông được bổ nhiệm làm Sử lục kiêm Chưởng thư ký tại Toàn Châu. Tuy nhiên, công việc nhiều, bổng lộc thấp và mâu thuẫn với đồng nghiệp khiến ông bị cách chức sau 1 năm 4 tháng.

Năm 1202, khi các cuộc nổi dậy của nông dân bùng phát tại Đông Kinh, tức khu vực Gyeongju ngày nay, và vùng núi Vân Môn thuộc Cheongdo, ông tình nguyện tham gia lực lượng đàn áp với vai trò Tu chế viên. Ông đảm nhiệm việc soạn tế văn, hịch văn và các bản kiến nghị gửi cấp trên. Sau 1 năm 3 tháng trở về, ông không nhận được phần thưởng nào và bắt đầu hoài nghi giá trị thực sự của tài năng văn chương.

Bước ngoặt đến vào năm 1207, khi bài ký về ngôi đình tranh mang tên Mao Đình Ký của ông được Thôi Trung Hiến đánh giá cao. Nhờ đó, ông được bổ nhiệm làm Trực Hàn Lâm. Năm 1215, ông tiếp tục giữ chức Hữu Chính Ngôn kiêm Tri chế cáo, bước vào hàng quan lại tham chính. Ông cùng nhiều văn nhân đương thời góp phần thúc đẩy hoạt động văn học trong triều đình.

Tuy nhiên, con đường chính trị vẫn không bằng phẳng. Năm 1217, sau khi được bổ nhiệm làm Hữu Tư Gián, ông bị đình chức vì một lời tố cáo rằng đã chỉ trích phán quyết của Thôi Trung Hiến. Ba tháng sau, ông bị giáng xuống chức Tả Tư Gián, rồi tiếp tục mất chức vào năm kế tiếp vì lý do sai sót trong công vụ. Những biến cố này gây ảnh hưởng lớn đến quan niệm của ông về trách nhiệm của một viên quan và khiến ông ngày càng chú trọng việc tự bảo vệ bản thân.

Được Thôi Di bảo trợ, tiến vào hàng ngũ đại thần

Năm 1219, nhờ sự bảo trợ đặc biệt của Thôi Di, con trai và người kế nhiệm Thôi Trung Hiến, Lý Khuê Bá tránh được hình phạt nặng. Thay vào đó, ông được điều đến giữ chức tại Đô hộ phủ Kế Dương, khu vực tương ứng với quận Gyeyang thuộc thành phố Incheon ngày nay. Tại đây, ông sáng tác một số tác phẩm, trong đó có Ký về Tử Ngạo Đường.

Năm 1220, sau khi Thôi Trung Hiến qua đời, Thôi Di triệu ông trở lại Khai Kinh. Từ thời điểm này, Lý Khuê Bá thể hiện sự phục tùng tuyệt đối đối với người đứng đầu chính quyền họ Thôi. Trong khoảng một thập niên tiếp theo, khi thế lực họ Thôi đạt đến đỉnh cao, sự nghiệp quan trường của ông cũng phát triển mạnh.

Ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ, trong đó có Quốc Tử Tế Tửu, đồng thời nhiều lần chủ trì hoặc tham gia điều hành các kỳ thi khoa cử với vai trò Đồng tri Cống cử và Tri Cống cử.

Năm 1230, ông vướng vào một vụ việc chính trị và bị lưu đày đến đảo Vị Độ. Sau tám tháng, ông được thả và tiếp tục sống trong thân phận quan nhàn tản. Trong thời gian này, ông phụ trách soạn thảo các quốc thư gửi Mông Cổ, phục vụ nỗ lực hòa hoãn của chính quyền họ Thôi nhằm duy trì quyền lực.

Năm 1232, ông được phục chức. Đến năm 1237, khi giữ chức Tả Thái Bảo, Môn Hạ Thị Lang, Bình Chương Sự, ông xin nghỉ hưu. Trong những năm cuối đời, ông giảng dạy cho thế hệ trẻ tại một học đường ở Giang Hoa, nơi triều đình Cao Ly chuyển đến lánh nạn. Khi bệnh tình trở nặng, Thôi Di thúc đẩy việc xuất bản tuyển tập văn chương của ông. Tuy nhiên, Lý Khuê Bá qua đời vào tháng 9 năm 1241, hưởng thọ 73 tuổi, trước khi chứng kiến tác phẩm được in ấn. Ông được truy tặng thụy hiệu Văn Thuận.

Quan niệm sáng tác độc đáo và những tác phẩm để lại

Trong quan điểm văn học, Lý Khuê Bá có lập trường đối lập với nhà văn nổi tiếng Lý Nhân Lão. Trong khi Lý Nhân Lão chủ trương sử dụng những câu chữ hay từ các tác phẩm cổ điển, một quan niệm được gọi là Dụng sự luận, Lý Khuê Bá đề cao Tân ý luận, cho rằng nhà thơ phải thể hiện cá tính và tiếng nói riêng bằng cách diễn đạt sáng tạo.

Quan điểm này thể hiện rõ trong những sáng tác có cách sử dụng ngôn từ mới mẻ của ông. Bài thơ Mỹ Nhân Oán là một bài hồi văn thi, có thể đọc từ đầu đến cuối hoặc theo chiều ngược lại mà vẫn tạo thành ý nghĩa. Quốc Tiên Sinh Truyện lại thuộc thể loại truyện giả truyền, lấy rượu làm nhân vật chính và sử dụng danh xưng kính trọng dành cho một bậc tiên sinh. Thể loại này được xem là cầu nối giữa truyện truyền kỳ cổ đại và văn học tự sự thời kỳ sau.

Ngoài ra, ông còn để lại các tác phẩm như Bạch Vân Tiểu Thuyết, Vịnh Tĩnh Trung Nguyệt, Thi Bích và Khổng Tước. Ông cũng nổi tiếng với khả năng sáng tạo những ý tưởng khác thường. Một ví dụ là Tứ Luân Đình, công trình dạng đình có bốn bánh xe, được làm bằng tre nhẹ. Hiện vật này được lưu giữ tại Thạch Xương Viên, huyện Yangpyeong, tỉnh Gyeonggi.

Lý Khuê Bá còn nổi tiếng với thói quen ứng tác thơ mỗi khi được ban chức tước. Vì đặc biệt yêu thích thơ ca, đàn tranh và rượu, ông có biệt hiệu Tam Khốc Hảo Tiên Sinh, hàm ý người say mê mãnh liệt cả ba thú vui này.

Di sản văn học và những đánh giá trái chiều về nhân cách

Di sản quan trọng nhất của Lý Khuê Bá là Đông Quốc Lý Tương Quốc Tập, tuyển tập quy mô lớn gồm hơn 1.000 tác phẩm thuộc nhiều thể loại. Những bài thơ và văn xuôi trong bộ sách này được xem là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu văn học và xã hội Cao Ly.

Tuy nhiên, đánh giá về con người ông vẫn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau. Theo nhận định được ghi trong Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, ông là một viên quan trong sạch, có lương tâm và không can dự vào việc tranh giành lợi ích, nhưng cũng là người có tính cách thận trọng đến mức nhút nhát. Dù học vấn uyên bác, sáng tác của ông đôi khi được nhìn nhận là phản ánh những ý tưởng xuất hiện tức thời hơn là kết quả của quá trình suy tư sâu sắc.

Một số đánh giá xem ông là người coi trọng công danh và khả năng tự bảo toàn, xuất phát từ khát vọng làm rạng danh gia tộc và nâng cao vị thế văn hóa của dòng họ. Ông cũng được xem là hình mẫu của tầng lớp quan lại phụ trách văn thư dưới chính quyền họ Thôi.

Việc hợp tác với chính quyền quân sự khiến Lý Khuê Bá từng bị chỉ trích là người thân cận của các quyền thần hoặc một nhân vật cơ hội. Trái lại, trong triều đình, ông cũng được gọi là Nhân Trung Long, nghĩa là con rồng giữa loài người, để ca ngợi khí tiết và sự cương trực.

Cuộc đời Lý Khuê Bá vì thế phản ánh một nghịch lý của giới trí thức Cao Ly trong thời kỳ quyền lực quân sự: tài năng văn chương có thể đưa một người đến vị trí cao trong triều đình, nhưng cũng buộc họ phải đối diện với những lựa chọn khó khăn giữa lý tưởng, công danh và sự phục tùng quyền lực. Những tác phẩm ông để lại, đặc biệt là Đông Minh Vương thiên, vẫn giữ vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Triều Tiên.

Source: Original Korean article - Trendy News Korea