Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Học giả lớn cuối thời Goryeo
Yi Saek (1328-1396), hiệu Mogeun, là quan văn và học giả tiêu biểu vào giai đoạn cuối vương triều Goryeo. Ông sinh tại vùng Yeonghae, nay thuộc huyện Yeongdeok, tỉnh Bắc Gyeongsang, trong gia đình có truyền thống học vấn. Cha ông là quan Yi Gok, còn người thầy có ảnh hưởng lớn đến ông là học giả Yi Je-hyeon.
Cùng với Jeong Mong-ju và Gil Jae, Yi Saek được xếp vào nhóm “Tam Ẩn” của Goryeo cuối kỳ. Đây là những trí thức nổi bật trong thời đại đầy biến động, khi trật tự chính trị cũ suy yếu và lực lượng xây dựng vương triều Joseon dần trỗi dậy.
Yi Saek bắt đầu đọc sách từ năm 1335, sau đó học tư tưởng Trình-Chu qua Yi Je-hyeon, người kế thừa học thuật của An Hyang và Baek I-jeong. Năm 1341, ông học thơ với Seong Chong, một học giả hơn mình 11 tuổi, rồi vượt qua kỳ thi của Sungkyunkwan. Năm 1348, ông sang nhà Nguyên, theo học tại Quốc Tử Giám và chuyên tâm nghiên cứu Tân Nho học.
Sau khi trở về Goryeo năm 1351 để chịu tang cha, Yi Saek giảng dạy học thuyết của Trình Hạo, Chu Hy cùng các nghi lễ ông đã tiếp cận tại nhà Nguyên. Nhiều nhân vật có ảnh hưởng lớn về sau như Jeong Mong-ju, Jeong Do-jeon, Yi Sung-in, Gwon Geun và Ha Ryun từng theo học ông.
Thi đỗ và tham gia cải cách chính sự
Năm 1352, Yi Saek trình lên vua Gongmin bản kiến nghị về cải cách ruộng đất, xây dựng kế hoạch quốc phòng, chấn hưng giáo dục và hạn chế những mặt tiêu cực của Phật giáo. Một năm sau, ông đứng đầu các kỳ thi địa phương của Goryeo và cơ quan hành chính nhà Nguyên tại bán đảo Triều Tiên. Năm 1354, ông tiếp tục đạt thứ hạng cao trong khoa cử nhà Nguyên.
Trong thời gian làm việc tại nhà Nguyên, Yi Saek đảm nhiệm các chức vụ liên quan đến Hàn lâm viện và biên soạn quốc sử. Trở lại Goryeo, ông lần lượt giữ nhiều vị trí trong bộ máy nhân sự, cơ quan văn thư và cơ quan chép sử.
Năm 1356, khi phụ trách công tác bổ nhiệm quan lại, ông đề nghị bãi bỏ Jeongbang, cơ quan nắm quyền nhân sự lớn trong triều đình. Năm 1357, ông kiến nghị áp dụng chế độ để tang ba năm theo Nho giáo. Khi quân Khăn Đỏ xâm nhập năm 1361, Yi Saek đi theo vua Gongmin rời kinh thành xuống phía nam và được phong công thần hạng nhất vào năm 1363.
Chấn hưng Sungkyunkwan, đào tạo lớp trí thức mới
Dấu ấn nổi bật nhất của Yi Saek nằm ở việc khôi phục hoạt động giáo dục tại Sungkyunkwan, cơ sở đào tạo Nho học cao cấp của Goryeo. Năm 1367, khi kiêm nhiệm chức đứng đầu Sungkyunkwan, ông bổ nhiệm Kim Gu-yong, Jeong Mong-ju và Yi Sung-in làm giảng quan, đồng thời trực tiếp tổ chức giảng học tại Minh Luân Đường.
Hoạt động này góp phần phổ biến Tân Nho học, còn được gọi là Chu Tử học hoặc Trình-Chu học, và tạo nền tảng cho sự phát triển của hệ tư tưởng này trong những năm đầu vương triều Joseon. Trong năm lần phụ trách thi cử, Yi Saek đã tuyển chọn tổng cộng 132 nhân tài.
Môn đồ của ông về sau đi theo những lựa chọn chính trị khác nhau. Jeong Mong-ju, Gil Jae và Yi Sung-in giữ lòng trung thành với Goryeo, trong khi Jeong Do-jeon, Ha Ryun, Yun So-jong và Gwon Geun tham gia xây dựng Joseon. Các dòng học thuật bắt nguồn từ Yi Saek, thông qua Jeong Mong-ju, Gil Jae và Gwon Geun, tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng đến Nho học dưới triều đại mới.
Yi Saek xem Tân Nho học là định hướng cho cải cách xã hội. Ông nhìn nhận Phật giáo như một sản phẩm lịch sử và chủ trương dung hòa Nho giáo với Phật giáo để phục hưng đất nước, song cũng nhấn mạnh việc sửa chữa những tệ nạn trong giới tăng lữ. Một trong những biện pháp ông ủng hộ là sử dụng chế độ cấp chứng nhận để từng bước hạn chế số người xuất gia.
Lựa chọn khi vương triều thay đổi
Yi Saek tiếp tục giữ nhiều chức vụ quan trọng, được phong tước Hán Sơn quân năm 1373 và từng làm thầy của vua U. Khi tranh chấp liên quan đến khu vực Cheollyeong nổ ra năm 1388, ông chủ trương giải quyết bằng con đường hòa bình.
Sau cuộc lui quân ở đảo Wihwa khiến vua U bị phế truất, Yi Saek cùng Jo Min-su đưa vua Chang lên ngôi. Ông sang nhà Minh, đề nghị để vua Chang vào chầu và xin triều Minh giám sát Goryeo, nhằm kiềm chế thế lực của Yi Seong-gye. Tuy nhiên, khi phe Yi Seong-gye nắm quyền, Yi Saek liên tiếp bị lưu đày và giam giữ.
Trong cuộc tranh luận về cải cách ruộng đất sau sự kiện đảo Wihwa, ông phản đối việc xóa bỏ ruộng tư. Lập trường này cũng cho thấy giới hạn của Yi Saek với tư cách thành viên tầng lớp sở hữu nhiều đất đai. Việc không hợp tác với cuộc thay đổi vương triều còn khiến ông đối đầu về chính trị với những học trò cũ như Jeong Do-jeon, Jo Jun và Nam Eun.
Yi Saek được trả tự do năm 1391 nhưng lại bị lưu đày sau vụ Jeong Mong-ju bị sát hại năm 1392. Khi Joseon đã thành lập, Yi Seong-gye, tức vua Taejo, phong ông làm Hán Sơn bá vào năm 1395 và mời ra làm quan. Yi Saek từ chối, bày tỏ rằng với tư cách sĩ đại phu của một vương triều đã mất, ông chỉ muốn trở về quê hương an táng. Ông qua đời năm 1396 trên đường đến Yeogang.
Di sản văn chương và giáo dục
Những tác phẩm còn truyền lại của Yi Saek gồm “Mogeun thi cảo” và “Mogeun văn cảo”. Bộ “Mogeun tập” gồm 55 quyển, tập hợp hơn 10.000 bài thơ thuộc 4.370 nhan đề và các bài văn thuộc 244 nhan đề. Các sáng tác này được đánh giá là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống trí thức và tình hình chính trị cuối thời Goryeo.
“Thực lục Taejo” năm 1396 mô tả Yi Saek là người sáng suốt, học vấn sâu rộng, khoan hậu, tận tụy đào tạo hậu học và có năng lực viết văn nhanh nhưng lời lẽ vẫn tinh tế, tha thiết. Học giả Ryu Seong-ryong về sau so sánh ông với Yang Biao thời Đông Hán, người không nhận quan chức của nhà Ngụy.
Yi Saek được thờ tại nhiều thư viện Nho học ở Jangdan, Cheongju, Hansan và Yeonghae. Tên tuổi ông gắn với công cuộc phục hưng Sungkyunkwan, đào tạo một thế hệ học giả định hình tư tưởng Joseon và lựa chọn giữ tiết nghĩa với Goryeo sau khi vương triều sụp đổ.
Nhận xét
Đăng nhận xét