Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Kim Chang-yeul (1929-2021) là một trong những gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật đương đại Hàn Quốc. Ông hoạt động nhiều năm tại Pháp và được công chúng quốc tế biết đến với tên gọi “họa sĩ giọt nước”. Từ hình ảnh bắt gặp trong một xưởng vẽ nghèo ở ngoại ô Paris năm 1972, giọt nước trở thành chủ đề xuyên suốt sự nghiệp, đưa tác phẩm của ông tới nhiều bảo tàng và triển lãm trên thế giới.
Tuổi trẻ giữa chia cắt và chiến tranh
Kim Chang-yeul sinh ngày 24/12/1929 tại huyện Maengsan, tỉnh Nam Pyongan, trong một gia đình có sáu người con. Sống cùng người ông am hiểu thư pháp, ông sớm làm quen với bút mực; đến thời trung học, ông học thêm hình họa từ người cậu.
Sau khi bán đảo Triều Tiên được giải phóng khỏi ách thuộc địa, Kim từng bị giam một tuần vì viết hai chữ mang nghĩa “hịch văn” theo nhiều kiểu trong sổ tay. Ông cũng bị truy tìm sau khi dự một cuộc họp của những người đi theo nhà hoạt động Kim Gu và được đề nghị làm liên lạc viên. Nhờ người chú giúp đỡ, Kim lánh đi rồi vượt vào miền Nam khi mới 16 tuổi, bỏ lại trường học và gia đình. Tại Seoul, sau sáu tháng ông tìm được cha; hai năm sau, những thành viên còn lại của gia đình cũng tình cờ đoàn tụ với họ trên đường phố.
Vượt qua kỳ thi tương đương tốt nghiệp đại học lần đầu tiên được tổ chức, Kim theo học tại cơ sở nghiên cứu của nhà điêu khắc Lee Guk-jeon và Xưởng nghiên cứu hội họa Seongbuk của họa sĩ Lee Quede. Ông vào Đại học Quốc gia Seoul năm 1948, nhưng việc học bị gián đoạn khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ năm 1950.
Trong thời gian chiến sự, Kim bị đưa vào lực lượng tình nguyện và phân về một đơn vị hậu phương, song trốn thoát giữa đường rồi ẩn náu trong một căn nhà bỏ trống cho đến khi Seoul được tái chiếm. Khi bị quân cảnh bắt vì quá khứ trong lực lượng này, những phụ nữ trong khu phố đã tìm thấy nhật ký của ông và đứng ra giúp ông được trả tự do.
Để tránh bị cưỡng bức lao động, Kim trở thành học viên sĩ quan tại trường cảnh sát. Sau đình chiến, ông tìm cách trở lại Đại học Quốc gia Seoul nhưng bị từ chối đăng ký vì từng học tại xưởng của Lee Quede. Dù làm cảnh sát, ông vẫn âm thầm tiếp tục vẽ.
Từ phong trào mỹ thuật hiện đại Hàn Quốc đến Paris
Tháng 5/1957, Kim Chang-yeul cùng nhiều nghệ sĩ thành lập một nhóm sáng tác, sau được gọi là Hiệp hội Nghệ sĩ Hiện đại Hàn Quốc. Triển lãm đầu tiên diễn ra tại Cơ quan Thông tin Mỹ ở Seoul từ ngày 1 đến 9/5. Sau khi Park Seo-bo gia nhập, các cuộc trưng bày từ lần thứ hai mang tên “Triển lãm Hiện đại”. Đến năm 1958, hoạt động của nhóm thu hút sự chú ý lớn và phát triển theo hướng Informel, trào lưu mỹ thuật đang thịnh hành trên thế giới khi đó.
Làm phụ trách thư viện tại trường cảnh sát Seoul, Kim có điều kiện tìm hiểu nghệ thuật quốc tế qua sách và tuyển tập tranh nhập từ Nhật Bản. Sau khi kết hôn và rời ngành cảnh sát, ông vừa dạy học vừa sáng tác. Năm 1961, ông là một trong bốn nghệ sĩ Hàn Quốc tham dự Biennale Paris lần thứ hai; hai năm sau, ông đảm nhiệm vai trò tuyển chọn tác phẩm Hàn Quốc cho kỳ triển lãm tiếp theo. Ông còn góp mặt tại Biennale São Paulo năm 1965 và dự Đại hội Họa sĩ trẻ thế giới ở London với tư cách đại diện Hàn Quốc, theo đề cử của họa sĩ Kim Whanki.
Năm 1966, nhận tài trợ nghiên cứu của Quỹ Rockefeller, Kim sang Mỹ học tập trong một tháng rồi quyết định ở lại. Trong bốn năm, ông làm việc tại xưởng cà vạt và nhiều nơi khác để duy trì sáng tác, đồng thời học tại Art Students League giai đoạn 1966-1968. Năm 1969, nhờ sự giúp đỡ của nghệ sĩ Nam June Paik, ông tham gia Liên hoan Tiên phong Paris, rời New York và định cư tại Pháp.
Khoảnh khắc gặp giọt nước trong nắng sớm
Tại Palaiseau, ngoại ô Paris, Kim tiếp quản một chuồng ngựa được dùng làm xưởng của một nhà điêu khắc trẻ người Đức. Ông gặp người vợ Martine Jillon tại đây và chuyên tâm làm việc. Năm 1972, trong lúc tìm cách tận dụng lại màu dầu từ một bức tranh không ưng ý, ông phun nước lên mặt sau tấm toan. Đến sáng, những giọt nước đọng lại và lấp lánh dưới ánh nắng. Kim kể rằng khoảnh khắc ấy khiến toàn thân ông rung động vì cảm nhận được sự trọn đầy của tồn tại.
Một triển lãm cá nhân của ông tại cửa hàng đồ cổ gần đó tình cờ được Alain Bosquet, nhà báo kỳ cựu của nhật báo Pháp Combat, phát hiện và giới thiệu. Sau bài viết này, nhiều tờ báo khác tìm đến. Cùng năm, tác phẩm giọt nước “Event of Night” đánh dấu màn ra mắt chính thức của Kim tại Salon de Mai, một triển lãm danh tiếng ở Paris.
Từ đó, Kim tổ chức nhiều cuộc trưng bày lấy giọt nước làm trung tâm tại các khu vực trên thế giới. Năm 2004, triển lãm theo lời mời của Bảo tàng Quốc gia Jeu de Paume tại Pháp nhìn lại ba thập niên nghệ thuật giọt nước của ông.
Hành trình biến đổi của một hình tượng
Trong giai đoạn 1965-1971, các tác phẩm mà Kim gọi là “trừu tượng trữ tình” cho thấy ảnh hưởng của Pop Art và chủ nghĩa tối giản Mỹ. Ông sắp xếp những hình dạng lặp lại theo lối cơ học, trừu tượng, tiêu biểu là loạt “Rite”. Sang thập niên 1970, ở các tác phẩm như “Event of Night” năm 1972 và “Water Drops” năm 1974, một hoặc nhiều giọt nước xuất hiện rải rác trên mặt toan.
Trong thập niên 1980, Kim tận dụng bề mặt thô ráp của vải bố, đồng thời vẽ những giọt nước trong suốt bằng kỹ thuật tả thực. Sự đối lập giữa giọt nước long lanh và bề mặt vốn không thể giữ nước khiến hình ảnh này dần mất tính vật chất của nước thật, trở thành một ảo ảnh thị giác.
Ở nửa sau của thập niên, ông đưa Thiên Tự Văn vào nền tranh để thể hiện tư tưởng phương Đông. “Water Drops” năm 1987 và “Recurrence” năm 1989 là những tác phẩm tiêu biểu. Đến loạt “Recurrence” trong thập niên 1990, các giọt nước bị bóp méo, nhòe hoặc xóa đi, trong khi những chữ Hán với kích thước khác nhau liên tục xuất hiện. Chúng được xem là cách Kim diễn tả nỗi hoài hương sau nhiều năm sống ở nước ngoài, gợi lại thời thơ ấu luyện Thiên Tự Văn bên ông nội.
Bước sang những năm 2000, bảng màu và hình thức sáng tác của Kim trở nên đa dạng hơn. “Bell” năm 2003 kết hợp nền xanh da trời với Thiên Tự Văn, còn “Yellow Earth” cùng năm sử dụng sắc vàng có độ bão hòa cao. Với tác phẩm sắp đặt “Meditation” năm 2004, ông treo từ trần nhà một bình thủy tinh lớn hình giọt nước, bên trong chứa nước và được giữ bằng dây kim loại.
Giữa vật chất và ảo ảnh
Kim Chang-yeul cho rằng thời gian dài sống ở nước ngoài khiến ông phải suy nghĩ về cách tạo ra một hội họa khác với phương Tây. Câu trả lời của ông là một giọt nước, hình tượng mà ông liên hệ với khái niệm “không” trong Phật giáo và “vô” trong Đạo giáo.
Nhà phê bình Lee Yil nhìn những giọt nước trong suốt ấy như một thủ pháp đánh lừa thị giác được tạo nên bằng ánh sáng và bóng đổ giả lập; phần vải không phủ màu càng làm chúng giống nước thật. Nghệ sĩ Lee Ufan nhận xét tác phẩm của Kim tạo ra một hình ảnh thị giác mới bằng cách đặt vật chất và ảo ảnh chồng lên nhau.
Tranh của Kim hiện diện trong bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại Quốc gia Hàn Quốc, Trung tâm Pompidou cùng nhiều bảo tàng tại Hàn Quốc, Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Đức, Bỉ và Canada. Tháng 9/2016, Bảo tàng Nghệ thuật Kim Chang-yeul tỉnh Jeju khai trương tại hòn đảo nơi ông từng làm cảnh sát.
Sau khi trở về Hàn Quốc và sống tại Seongbuk-dong, Seoul, Kim Chang-yeul qua đời ngày 5/1/2021, hưởng thọ 91 tuổi. Ông được hỏa táng tại Công viên Tưởng niệm Seoul, sau đó an táng theo hình thức thụ táng trong khuôn viên Bảo tàng Nghệ thuật Kim Chang-yeul ở Jeju.
Nhận xét
Đăng nhận xét