Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Từ học giả Tân La đến trọng thần Goryeo
Choe Seung-ro (927-989) là học giả Nho giáo, văn thần, nhà văn và nhà thơ nổi bật trong buổi đầu triều Goryeo. Ông sinh tại Gyeongju, thuộc dòng họ Choe ở địa phương này. Cha ông, Choe Eun-ham, là quan lại thuộc tầng lớp yukdupum, nhóm trí thức có địa vị cao trong hệ thống phân tầng của Tân La nhưng vẫn bị giới hạn trên con đường quan trường.
Năm 935, vua Gyeongsun của Tân La quy phục vua Taejo, người sáng lập Goryeo. Choe Seung-ro theo cha đến kinh đô Songdo, tức Kaesong ngày nay, và bắt đầu cuộc sống dưới triều đại mới.
Các thư tịch cổ còn lưu lại câu chuyện mang màu sắc huyền thoại về thời thơ ấu của ông. Theo “Tam quốc di sự”, khi Hậu Bách Tế tấn công kinh đô Seorabeol lúc Choe Seung-ro chưa đầy ba tháng tuổi, cha ông phải giấu con dưới bệ sư tử của tượng Quan Âm tại chùa Jungsaeng trước khi sơ tán. Sáu tháng sau trở lại, ông được cho là vẫn thấy đứa trẻ khỏe mạnh. Tuy nhiên, cách ghi tên hai cha con trong “Tam quốc di sự” có điểm khác với “Cao Ly sử”.
Cậu bé 12 tuổi đọc Luận ngữ trước vua Taejo
Choe Seung-ro sớm thể hiện năng khiếu về học vấn và văn chương. Năm 938, khi 12 tuổi, ông đọc “Luận ngữ” trước vua Taejo. Nhà vua ban thưởng cho ông muối, một con ngựa có đủ yên cương và 20 thạch lương thực dùng trong nghi lễ, đồng thời tuyển ông làm học sinh của Wonbongseong để tiếp tục học tập.
Khác với nhiều trí thức yukdupum từng sang nhà Đường học tập, Choe Seung-ro được cho là chủ yếu trau dồi kiến thức trong nước. Tư liệu cho biết ông phụ trách công việc văn thư dưới thời vua Gwangjong, nhưng mức độ tham gia chính sự khi ấy không rõ ràng. Vai trò chính trị của ông chỉ thực sự nổi bật dưới triều vua Seongjong.
28 điều thời vụ và định hướng trị quốc bằng Nho giáo
Năm 982, vua Seongjong yêu cầu các quan từ ngũ phẩm trở lên tại kinh đô dâng sớ, phân tích ưu điểm và hạn chế trong hoạt động chính trị, hành chính. Choe Seung-ro, khi đó đang giữ những chức vụ quan trọng, đã trình bản kiến nghị gồm 28 điều vào tháng 6 cùng năm. Hiện chỉ còn 22 điều được lưu truyền.
Bản sớ đánh giá việc trị quốc của năm đời vua, từ Taejo đến Gyeongjong, đồng thời đề cập hàng loạt vấn đề như xác lập và phòng thủ vùng biên giới phía bắc, giải quyết bất ổn xã hội và cách ứng xử với Trung Quốc.
Choe Seung-ro đặc biệt chỉ ra những hệ lụy từ việc thế lực Phật giáo phát triển quá mức và gây tổn thất cho ngân khố. Ông đề nghị bãi bỏ các nghi lễ cầu phúc, hạn chế tăng sĩ ra vào cung đình và khuyên nhà vua không quá sùng tín Phật pháp. Trọng tâm trong tư tưởng của ông là vận hành đất nước theo các nguyên tắc chính trị Nho giáo.
Mô hình mà Choe Seung-ro hướng tới đặt nhà vua ở vị trí trung tâm và chủ động điều hành quốc gia, nhưng phải thường xuyên bàn bạc với quần thần. Vua và quan lại vừa hợp tác, vừa kiềm chế nguy cơ một bên tự ý lấn át bên còn lại.
Vua Seongjong đồng tình với phần lớn kiến nghị. Các đề xuất trong 28 điều được đưa vào quá trình xây dựng thể chế chính trị mới và củng cố hệ thống quản lý địa phương. Bản sớ vì thế không chỉ tác động trực tiếp đến công cuộc cải tổ dưới thời Seongjong mà còn trở thành nguồn sử liệu quan trọng để nghiên cứu chính trị và tư tưởng Goryeo sơ kỳ.
Cải cách nghi lễ vấp phải phản ứng
Choe Seung-ro và các học giả Nho giáo đương thời cho rằng Phật giáo phù hợp với việc tu dưỡng thân tâm của cá nhân, còn Nho giáo là nguyên lý để quản lý quốc gia. Theo định hướng đó, triều đình đình chỉ Yeondeunghoe và Palgwanhoe, hai lễ hội Phật giáo quy mô lớn gây nhiều tốn kém, rồi thay thế bằng các nghi lễ Nho giáo như tế trời và tế xã tắc.
Chủ trương này gặp sự phản đối của quan lại và không nhận được hưởng ứng rộng rãi trong dân chúng. Sau khi vua Seongjong qua đời và Goryeo bước vào chiến tranh với Khiết Đan, yêu cầu khôi phục hai lễ hội ngày càng tăng.
Dưới thời vua Hyeonjong, Yeondeunghoe và Palgwanhoe được tổ chức trở lại. Sau khi phải rời Kaesong tới Cheongju lánh nạn vì quân Khiết Đan xâm lược, nhà vua tổ chức Yeondeunghoe tại hành cung Cheongju và về sau chính thức định lệ cho sự kiện này. Từ đó, nghi lễ quốc gia của Goryeo được cho là vận hành song song theo cả hai hệ thống Phật giáo và Nho giáo.
Người cố vấn thân cận của vua Seongjong
Sau khi dâng 28 điều thời vụ, Choe Seung-ro trở thành người hỗ trợ gần gũi cho vị vua trẻ Seongjong. Năm 983, ông được bổ nhiệm làm Munhasirang Pyeongjangsa, một chức quan cấp cao trong bộ máy trung ương, đồng thời kiêm nhiệm công việc soạn thảo chiếu lệnh. Cuối năm đó, ông cùng ba quan lại khác phụ trách tuyển chọn tiến sĩ qua khoa cử.
Năm 988, Choe Seung-ro được thăng lên Munhasusijung, chức vụ đứng đầu cơ quan hành chính trung ương, được phong tước Cheongha-hu và ban thực ấp 700 hộ. Ông nhiều lần xin rời quan trường nhưng vua Seongjong không chấp thuận.
Choe Seung-ro qua đời ngày 17/6/989, thọ 63 tuổi. Nhà vua ban nhiều lễ vật phúng viếng và truy tặng ông chức Thái sư. Năm 998, ông được phối thờ tại miếu vua Seongjong; đến năm 1033 tiếp tục được gia phong. Thụy hiệu của ông là Munjeong.
Di sản lớn nhất của Choe Seung-ro là việc nhận diện cụ thể những vấn đề của Goryeo sơ kỳ và đề xuất một định hướng quản trị dựa trên Nho giáo. “28 điều thời vụ” góp phần quan trọng vào quá trình hoàn thiện nhà nước dưới thời Seongjong, đồng thời thể hiện quan niệm về sự hợp tác và kiểm soát quyền lực giữa quân vương với quần thần.
Nhận xét
Đăng nhận xét