Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Khi trang báo trở thành nơi thử giới hạn văn chương
Mùa hè năm 1934, trên tờ Joseon Jungang Ilbo ở Hàn Quốc, một loạt thơ đã khiến người đọc phản ứng mạnh đến mức phải ngừng đăng. Tác giả là Yi Sang, người từng học kiến trúc, làm công việc kỹ thuật và theo đuổi hội họa. Loạt thơ mang tên Ogamdo không đem đến kiểu thưởng thức quen thuộc: ngôn ngữ khó nắm bắt, cách tổ chức khác thường, những liên kết không dễ giải thích theo lối đọc thông thường.
Từ bài số 1 đăng ngày 24/7 đến bài số 15 ngày 8/8, cuộc thử nghiệm ấy vấp phải những lời phản đối và chỉ trích vì quá khó hiểu. Nhưng chính Ogamdo, cùng truyện ngắn Đôi cánh, về sau lại trở thành những tác phẩm làm nên vị trí của Yi Sang trong lịch sử văn học Hàn Quốc. Câu chuyện của ông vì thế không chỉ là tiểu sử một nhà văn đoản mệnh. Nó còn đặt ra vấn đề vẫn quen thuộc với đời sống xuất bản hôm nay: tác phẩm mới cần được công chúng hiểu ngay, hay đôi khi phải chờ người đọc tìm được cách tiếp cận?
Với độc giả Việt Nam, hành trình ấy mở thêm một lối nhìn về văn hóa Hàn Quốc, bên cạnh phim ảnh và âm nhạc đại chúng. Đằng sau diện mạo văn hóa đương đại là một lịch sử đô thị, báo chí và văn chương từng trải qua những va chạm gay gắt giữa cái quen thuộc với nhu cầu đổi mới.
Một người muốn vẽ nhưng được đào tạo làm kiến trúc
Yi Sang tên thật là Kim Hae-gyeong, sinh ngày 23/9/1910 tại Gyeongseong, tên gọi của Seoul trong thời kỳ bán đảo Triều Tiên nằm dưới ách thống trị thực dân Nhật Bản. Ông là con cả trong gia đình có ba anh chị em. Người cha từng làm tại cơ sở in của cơ quan phụ trách công việc hoàng gia, sau tai nạn mất ngón tay đã chuyển sang kiếm sống bằng nghề cắt tóc.
Từ năm 1913, Kim Hae-gyeong được nuôi dưỡng tại nhà bác ruột Kim Yeon-pil. Người bác hỗ trợ việc học nhưng đồng thời đặt nhiều kỳ vọng vào đứa cháu sẽ làm rạng danh gia đình. Sự nghiêm khắc ấy, cùng cách đối xử phân biệt của người vợ sau của bác, tạo nên một tuổi thơ không chỉ có thuận lợi về học hành. Tuy nhiên, không nên xem những chi tiết gia đình như chiếc chìa khóa duy nhất giải thích toàn bộ văn chương của ông.
Năm 1917, khi vào trường Sinmyeong, ông gặp Gu Bon-ung, người sau này trở thành họa sĩ và là bạn thân suốt đời. Ước mơ ban đầu của Kim Hae-gyeong là hội họa. Năm 1925, tranh sơn dầu Phong cảnh của ông được chọn tại một cuộc triển lãm mỹ thuật trong trường. Một năm sau, ông theo học khoa kiến trúc của Trường Cao đẳng Công nghiệp Gyeongseong và tốt nghiệp thủ khoa năm 1929.
Bút danh Yi Sang xuất hiện trong tập ảnh kỷ niệm tốt nghiệp. Có lời kể cho rằng tên này gắn với chiếc hộp đựng dụng cụ vẽ bằng gỗ mận do Gu Bon-ung tặng. Đây là một cách lý giải được lưu truyền, không nên coi là kết luận duy nhất về nguồn gốc bút danh. Dù vậy, chi tiết ấy cho thấy mỹ thuật có vị trí đáng kể trong hành trình đến với văn chương của ông.
Viết giữa những thiết chế của thời thuộc địa
Sau khi tốt nghiệp, Yi Sang được trường giới thiệu vào làm kỹ thuật viên kiến trúc trong bộ máy Phủ Toàn quyền Nhật Bản tại Triều Tiên. Ông đồng thời tham gia Hội Kiến trúc Joseon, đoạt giải nhất và giải ba trong cuộc thi thiết kế bìa tạp chí Joseon và Kiến trúc. Năm 1931, một bức tranh chân dung tự họa của ông được chọn vào Triển lãm Mỹ thuật Joseon lần thứ 10.
Văn nghiệp của Yi Sang bắt đầu năm 1930 với tiểu thuyết Ngày 12 tháng 12, đăng chín kỳ trên bản tiếng Hàn của tạp chí Joseon. Đây là ấn phẩm phục vụ tuyên truyền chính sách thuộc địa của Phủ Toàn quyền và cũng là nơi đăng cuốn tiểu thuyết dài duy nhất của ông. Năm 1931, ông tiếp tục công bố hơn 20 bài thơ tiếng Nhật trên tạp chí chuyên ngành kiến trúc, rồi đăng thêm một nhóm thơ tiếng Nhật vào năm sau.
Những chặng đường ấy cho thấy đời sống sáng tác không tồn tại bên ngoài hoàn cảnh lịch sử. Công việc, ngôn ngữ và phương tiện công bố tác phẩm của Yi Sang đều đi qua các thiết chế thời thuộc địa. Với độc giả Việt Nam vốn biết đến sự phát triển của báo chí, chữ quốc ngữ và văn học mới trong nửa đầu thế kỷ XX, đây là một điểm có thể đối chiếu để hiểu bối cảnh. Tuy nhiên, hai lịch sử không đồng nhất, và việc đối chiếu không có nghĩa là gán cho nhà văn một lập trường chính trị chỉ từ nơi ông làm việc hoặc đăng bài.
Bệnh tật, quán cà phê và những quan hệ đi vào tác phẩm
Năm 1931, Yi Sang được chẩn đoán mắc lao phổi. Hai năm sau, trong lúc xảy ra mâu thuẫn với cấp trên người Nhật mới đến, tình trạng ho ra máu nặng hơn khiến ông rời công việc kỹ thuật. Ông đến khu suối nước nóng Baechon thuộc Hwanghae dưỡng bệnh và gặp Geum-hong. Hai người sau đó chung sống, cùng điều hành quán Jebi ở Jongno, trung tâm Gyeongseong.
Jebi là một dabang, loại quán phục vụ trà, cà phê và là nơi gặp gỡ, trò chuyện. Độc giả Việt Nam có thể hình dung phần nào qua những quán cà phê gắn với giới văn nghệ, nhưng không nên đồng nhất mọi dabang với một không gian sáng tác. Với Yi Sang, việc mở quán trước hết còn là câu chuyện mưu sinh. Khó khăn kinh doanh đi cùng rạn nứt tình cảm; Geum-hong rời đi năm 1935 và quán đóng cửa vào tháng 9 cùng năm.
Những xung đột giữa hai người xuất hiện trong tác phẩm của ông, trong đó có truyện Bongbyeolgi công bố tháng 12/1936. Ở một giai đoạn khác, ông thế chấp nhà của cha mẹ để tiếp quản quán Tsuru tại Insadong và đưa Kwon Sun-ok đến làm việc. Mối quan hệ giữa Yi Sang, Kwon Sun-ok và người bạn Jeong In-taek cũng trở thành chất liệu văn chương. Sau một biến cố liên quan đến việc Jeong In-taek tìm cách tự sát, Kwon Sun-ok và Jeong kết hôn; Yi Sang làm người dẫn lễ cưới.
Những câu chuyện riêng tư này giúp nhận ra mối liên hệ giữa trải nghiệm sống và sáng tác, song tác phẩm không phải biên bản sự kiện. Nhân vật, lời kể và cách sắp xếp tình tiết đều đã qua lựa chọn nghệ thuật. Đọc Yi Sang chỉ để tìm chuyện tình cảm khác thường sẽ dễ bỏ qua điều quan trọng hơn: ông đã biến sự bất an, lệ thuộc và tổn thương thành vấn đề của hình thức kể chuyện như thế nào.
Ogamdo và cuộc va chạm với thói quen đọc
Từ năm 1933, Yi Sang giao lưu với các cây bút như Lee Tae-jun, Jeong Ji-yong, Kim Gi-rim và Park Tae-won, những gương mặt gắn với nhóm văn học Guinhoe, thường được gọi là Nhóm Chín người. Nhờ Jeong Ji-yong giới thiệu, ông đăng thơ tiếng Hàn trên tạp chí Thanh niên Công giáo. Hoạt động của người kỹ thuật viên từng viết thơ tiếng Nhật vì thế mở rộng rõ nét sang sáng tác bằng tiếng Hàn.
Năm 1934, với sự giúp đỡ của Lee Tae-jun, loạt Ogamdo được đưa lên báo. Nhan đề có thể hiểu là một cách chơi chữ từ khái niệm nhìn cảnh vật từ trên cao như chim bay, nhưng thay hình ảnh chim nói chung bằng quạ. Ngay ở tên gọi, người đọc đã gặp một sự lệch khỏi điều quen thuộc. Trong thế giới sáng tác của Yi Sang, việc phá vỡ ngữ pháp, đưa ký hiệu toán học vào văn bản và làm xáo trộn liên kết thông thường không phải những chi tiết trang trí đơn thuần.
Loạt thơ dừng ở bài thứ 15 sau phản ứng của độc giả. Sự kiện ấy bộc lộ một căng thẳng đặc biệt của văn chương đăng báo: trang báo giúp tác phẩm tiếp cận rộng rãi, nhưng công chúng đông đảo không nhất thiết có cùng kỳ vọng với tác giả đang thử nghiệm. Đổi mới hình thức và khả năng tiếp nhận đã gặp nhau trong một cuộc đối thoại không êm thấm.
Từ góc nhìn hôm nay, cũng không nên đảo ngược cực đoan, coi việc bị phản đối là bằng chứng tự động của thiên tài. Điều làm Ogamdo đáng chú ý là sức nặng của những thử nghiệm mà tác phẩm để lại trong văn học Hàn Quốc. Phản ứng năm 1934 giúp hiểu khoảng cách giữa lối viết ấy với thói quen đọc đương thời, chứ không thay thế cho việc đọc và đánh giá chính văn bản.
Đôi cánh: Đưa đời sống nội tâm lên phía trước
Năm 1936 là giai đoạn sáng tác đặc biệt sôi nổi của Yi Sang. Qua sự giới thiệu của Gu Bon-ung, ông làm tại Changmunsa, tham gia biên tập và xuất bản số đầu tạp chí Thơ và Tiểu thuyết của Guinhoe. Các truyện ngắn Jijuhwesi và Đôi cánh thu hút sự chú ý của giới phê bình. Ông đồng thời tiếp tục công bố những chùm thơ và loạt thơ mới.
Đôi cánh có một người chồng thụ động, bất lực và người vợ bán dâm. Tên người vợ trong truyện, Yeon-sim, trùng với tên thật của Geum-hong. Mối liên hệ này là một dữ kiện đáng lưu ý, nhưng không có nghĩa toàn bộ câu chuyện có thể được đọc như tự truyện chính xác. Giá trị của truyện nằm cả ở cách dẫn người đọc vào trạng thái tinh thần của nhân vật, thay vì chỉ cung cấp một chuỗi sự kiện rõ đầu đuôi.
Để tiếp cận lối viết ấy, có thể hiểu đơn giản “dòng ý thức” là cách kể đi theo sự vận động của ý nghĩ, cảm giác và liên tưởng, vốn không luôn tuân theo trật tự thời gian. Với Yi Sang, nội tâm, vô thức và cảm giác bị tách khỏi xã hội được đặt ở vị trí nổi bật. Người đọc không chỉ hỏi chuyện gì đã xảy ra, mà còn phải tự hỏi vì sao nhân vật nhìn thế giới theo cách ấy và có thể tin vào lời kể đến mức nào.
Một cuộc đời dừng lại ở tuổi 26
Tháng 6/1936, Yi Sang kết hôn với Byeon Dong-rim, người tốt nghiệp ngành tiếng Anh của trường chuyên nghiệp nữ Ewha. Hai người lập gia đình bất chấp sự phản đối của người thân, nhưng không đăng ký kết hôn. Cũng trong năm đó, ông một mình sang Nhật Bản, gặp gỡ và thảo luận văn chương với những người quen ở Tokyo.
Tháng 2/1937, cảnh sát Nhật bắt ông vì nghi vấn liên quan đến tư tưởng. Sau khoảng một tháng bị giam, ông được thả do bệnh lao phổi trở nặng và nhập viện tại bệnh viện thuộc Đại học Đế quốc Tokyo. Byeon Dong-rim đến sau khi nhận điện báo ông nguy kịch. Yi Sang qua đời ngày 17/4/1937, khi mới 26 tuổi, chưa đến sinh nhật lần thứ 27.
Trong hồi ức của Byeon Dong-rim, những giờ cuối của ông gắn với mong muốn được ăn dưa lưới. Bà đi mua, mang về gọt và mời, nhưng ông không còn ăn được. Chi tiết nhỏ, đời thường ấy khiến sự ra đi hiện lên gần gũi hơn mọi huyền thoại về người nghệ sĩ khác biệt. Dù bạn bè từng viết về sự thiếu chăm sóc bản thân của ông bằng những lời đau xót, cần phân biệt rõ nhận xét mang tính tưởng niệm với sự kiện y khoa: ông qua đời vì bệnh lao phổi.
Việt Nam có thể đọc gì từ hành trình Yi Sang?
Với độc giả Việt Nam, Yi Sang gợi một hướng tiếp cận văn hóa Hàn Quốc theo chiều sâu lịch sử. Thay vì chỉ nhìn một nền văn hóa qua sản phẩm giải trí đương đại, người đọc có thể tìm hiểu những thử nghiệm ngôn ngữ, kinh nghiệm đô thị và cảm giác cô độc đã xuất hiện từ nhiều thập niên trước. Đây là giá trị về hiểu biết văn hóa, không phải bằng chứng cho một tác động thương mại cụ thể tại Việt Nam.
Một điểm liên hệ gần gũi là không khí đổi mới văn chương trong thập niên 1930. Ở Việt Nam, phong trào Thơ mới và sự phát triển của tiểu thuyết, báo chí cũng đặt lại nhiều câu hỏi về cái tôi, cách biểu đạt và quan hệ giữa người viết với công chúng. Đặt Yi Sang bên cạnh bối cảnh ấy có thể giúp người đọc nhận ra những vấn đề cùng thời trong khu vực. Tuy nhiên, không thể từ đó suy ra ảnh hưởng trực tiếp giữa ông với các nhà văn Việt Nam, hoặc coi Ogamdo là phiên bản Hàn Quốc của một trào lưu Việt Nam.
Đối với công việc giới thiệu sách Hàn Quốc cho người Việt, trường hợp này cho thấy tầm quan trọng của lời dẫn và chú giải. Một tác phẩm cố ý làm lệch ngữ pháp hoặc sử dụng ký hiệu đòi hỏi bản dịch giữ được sự khác thường, đồng thời giúp độc giả hiểu bối cảnh. Tư liệu được cung cấp không có số liệu về lượng bản dịch, doanh số hay mức độ tiếp nhận Yi Sang tại Việt Nam, nên chưa có cơ sở khẳng định một xu hướng thị trường. Điều có thể nói chắc hơn là tác phẩm của ông tạo chất liệu hữu ích cho đối thoại và so sánh văn học Việt - Hàn.
Di sản không chỉ nằm ở danh xưng thiên tài
Năm 1977, nhà xuất bản Munhaksasang thành lập Giải thưởng Văn học Yi Sang. Năm 2008, báo Phật giáo Hiện đại và tạp chí Thơ và Thế giới lập thêm giải thơ mang tên ông. Dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh vào năm 2010 cũng thúc đẩy việc nhìn lại cả những tác phẩm đã công bố lúc sinh thời lẫn những văn bản được tìm thấy sau khi ông mất.
Từ loạt thơ phải dừng đăng đến một tên tuổi được tưởng nhớ bằng các giải thưởng, điều thay đổi là vị trí của Yi Sang trong đời sống văn học. Trường hợp ấy cho thấy sự tiếp nhận có thể dịch chuyển qua thời gian: cái từng bị xem là khó hiểu có thể trở thành đối tượng cần đọc lại, giảng giải và tranh luận. Tuy nhiên, việc được tôn vinh không khiến tác phẩm tự nhiên trở nên dễ đọc hơn.
Di sản đáng chú ý nhất của Yi Sang vì thế không phải một công thức rằng nghệ sĩ khác thường tất yếu là thiên tài. Đó là lời nhắc về khả năng mở rộng của văn chương: câu chữ có thể vượt khỏi trật tự quen thuộc, câu chuyện có thể đặt tâm trí con người lên trước diễn biến bên ngoài. Với độc giả Việt Nam, đọc ông là dịp nhìn lại chính kỳ vọng của mình khi mở một cuốn sách: tìm một điều được giải thích ngay, hay chấp nhận bước vào một trải nghiệm chưa có sẵn cách hiểu.
Nhận xét
Đăng nhận xét