Hàn Quốc chuẩn bị lễ tưởng niệm biến cố Yeosu–Suncheon: Khi ký ức đau thương trở thành nền tảng hòa giải

Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết

Một lễ tưởng niệm vượt ra ngoài khuôn khổ nghi thức

Công tác chuẩn bị cho lễ tưởng niệm chung lần thứ 78 sự kiện Yeosu–Suncheon 19/10 đang được chính quyền địa phương ở khu vực Jeolla Nam và Gwangju xúc tiến, với mục tiêu đặt các nạn nhân cùng gia đình họ ở vị trí trung tâm. Theo kế hoạch được công bố tại cuộc họp giới thiệu đầu tiên ngày 4/9 ở trụ sở hành chính phía đông, buổi lễ dự kiến diễn ra ngày 19/10 tại quảng trường xanh Ocheon ở thành phố Suncheon, với khoảng 800 người tham dự, gồm thân nhân nạn nhân, đại diện Chính phủ Hàn Quốc và các nghị sĩ Quốc hội.

Cuộc họp không chỉ giới thiệu khung chương trình mà còn lấy ý kiến về cách vận hành địa điểm, hỗ trợ người cao tuổi và thân nhân nạn nhân, kiểm soát an toàn cũng như tổ chức đón tiếp. Đơn vị phụ trách sự kiện trình bày phương án ban đầu để các bên liên quan tiếp tục điều chỉnh trước khi chương trình cuối cùng được thông qua. Cách chuẩn bị này cho thấy nhà tổ chức muốn hạn chế tính phô diễn, thay vào đó tập trung vào sự trang nghiêm và trải nghiệm của những gia đình đã sống nhiều thập niên với mất mát.

Một đề xuất đáng chú ý tại cuộc họp là mời tổng thống Hàn Quốc trực tiếp dự lễ, tưởng niệm người đã khuất và an ủi thân nhân. Đây mới là nguyện vọng của những người tham dự, chưa phải thông báo xác nhận từ Phủ Tổng thống. Dù vậy, việc đề xuất được nêu công khai phản ánh mong muốn nâng sự kiện từ phạm vi địa phương lên tầm quốc gia, đồng thời thúc đẩy sự thừa nhận chính thức mạnh mẽ hơn đối với một chương lịch sử từng bị bao phủ bởi im lặng và tranh cãi.

Sự kiện Yeosu–Suncheon 19/10 là gì?

Đối với nhiều độc giả Việt Nam, tên gọi Yeosu–Suncheon có thể quen thuộc hơn qua du lịch. Yeosu là thành phố cảng nổi tiếng với cảnh biển và từng đăng cai Triển lãm Thế giới năm 2012; Suncheon được biết đến với vùng đất ngập nước, vịnh Suncheon và các khu vườn sinh thái. Tuy nhiên, khu vực ven biển phía nam bán đảo Triều Tiên này cũng gắn với một trong những biến cố đau thương nhất trong giai đoạn đầu thành lập Đại Hàn Dân Quốc.

Sự kiện Yeosu–Suncheon 19/10, thường được người Hàn gọi tắt là “Yeosun 10·19”, bắt đầu vào ngày 19/10/1948. Một bộ phận binh sĩ đóng tại Yeosu từ chối mệnh lệnh điều động đến đảo Jeju để tham gia trấn áp tình trạng bất ổn ở đó, sau đó nổi dậy và kiểm soát một số khu vực tại Yeosu, Suncheon cùng vùng lân cận. Chính quyền trung ương triển khai lực lượng để dập tắt cuộc nổi dậy. Xung đột, truy quét và xử lý sau đó gây thương vong lớn, trong đó có nhiều dân thường.

Đây là thời kỳ đặc biệt hỗn loạn của bán đảo Triều Tiên. Năm 1948, nhà nước Hàn Quốc vừa được thành lập ở phía nam, trong bối cảnh chia cắt, đối đầu ý thức hệ và căng thẳng chính trị gia tăng nhanh chóng trước Chiến tranh Triều Tiên. Những ranh giới giữa quân nổi dậy, người bị nghi ngờ cộng tác, dân thường mắc kẹt trong giao tranh và nạn nhân của các đợt trấn áp không phải lúc nào cũng được xác định minh bạch. Vì vậy, cách nhìn nhận sự kiện trong nhiều thập niên chịu ảnh hưởng nặng nề của chính trị thời Chiến tranh Lạnh.

Với các gia đình liên quan, nỗi đau không chỉ đến từ người thân thiệt mạng hoặc mất tích. Trong một xã hội từng đặt nặng lý lịch chính trị và quan hệ gia đình, việc bị gắn với cáo buộc “thân cộng” có thể tạo ra kỳ thị kéo dài qua nhiều thế hệ. Không ít người sống sót và thân nhân từng ngần ngại kể lại câu chuyện của mình. Chính đặc điểm này khiến quá trình điều tra sự thật và khôi phục danh dự diễn ra chậm, đòi hỏi không chỉ hồ sơ hành chính mà còn lời khai, ký ức cộng đồng và sự thay đổi trong thái độ của nhà nước.

Từ ký ức bị chia rẽ đến một vấn đề quốc gia

Điểm đáng chú ý của lễ tưởng niệm năm nay không nằm đơn thuần ở số người tham dự hay quy mô sân khấu. Thông điệp được nhấn mạnh trong cuộc họp chuẩn bị là không giới hạn nỗi đau trong một địa phương hoặc một thế hệ. Các bên thống nhất rằng việc tưởng niệm phải hướng tới hòa giải, cùng tồn tại và sự tôn trọng dành cho nạn nhân. Đây là bước chuyển quan trọng trong cách Hàn Quốc xử lý những ký ức lịch sử nhạy cảm: từ tranh luận ai thuộc “phe nào” sang câu hỏi nhà nước và xã hội phải làm gì để bảo vệ phẩm giá của dân thường.

Trong nhiều năm, Yeosu–Suncheon chủ yếu được nhắc đến như một vụ nổi loạn quân sự. Cách gọi và diễn giải như vậy đặt trọng tâm vào thách thức đối với chính quyền, trong khi số phận của thường dân dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Những nỗ lực điều tra sau này mở rộng góc nhìn sang các vụ sát hại, bắt giữ tùy tiện, mất tích và tổn thương xã hội xảy ra trong toàn bộ quá trình. Quốc hội Hàn Quốc đã thông qua một đạo luật đặc biệt liên quan đến việc làm rõ sự thật và phục hồi danh dự cho nạn nhân của sự kiện, tạo cơ sở pháp lý để tiếp nhận hồ sơ và tiến hành xác minh.

Quá trình này không dễ dàng. Sau gần tám thập niên, nhiều nhân chứng đã qua đời, tài liệu thất lạc và ký ức có thể không hoàn toàn trùng khớp. Khái niệm “nạn nhân” cũng đòi hỏi tiêu chí pháp lý rõ ràng, trong khi mỗi gia đình có hoàn cảnh khác nhau. Bởi vậy, lễ tưởng niệm chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một công việc dài hạn gồm điều tra, công nhận, sửa lại hồ sơ, phục hồi danh dự, hỗ trợ thân nhân và giáo dục thế hệ trẻ.

Việc một tổng thống có tham dự hay không thường mang ý nghĩa biểu tượng lớn trong văn hóa chính trị Hàn Quốc. Sự hiện diện của người đứng đầu nhà nước tại một lễ tưởng niệm có thể được hiểu như lời xác nhận rằng nỗi đau của địa phương đã trở thành trách nhiệm chung của quốc gia. Tuy nhiên, ý nghĩa thực chất không chỉ phụ thuộc vào một bài phát biểu. Các gia đình còn quan tâm đến tốc độ xác minh hồ sơ, tính minh bạch của thủ tục, cách đưa sự kiện vào giáo dục lịch sử và việc bảo tồn các địa điểm liên quan.

Phép thử trong năm đầu của mô hình hành chính mới

Theo nội dung cuộc họp, đây là lễ tưởng niệm chung đầu tiên được tổ chức trong năm mở đầu của đơn vị hành chính hợp nhất đặc biệt Jeolla Nam–Gwangju. Vì thế, sự kiện đồng thời trở thành phép thử đối với khả năng phối hợp giữa bộ máy mới, chính quyền Suncheon, đại diện các gia đình và cơ quan cấp trung ương. Ông Bae Seong-jin, người đứng đầu bộ phận hỗ trợ sự kiện Yeosu–Suncheon, cho biết mục tiêu là tạo ra một không gian tưởng nhớ vượt qua ranh giới địa phương và thế hệ, hướng tới hòa giải và cùng phát triển.

Yếu tố “hợp nhất” mang ý nghĩa đáng chú ý. Tại Hàn Quốc, những cuộc thảo luận về sáp nhập hoặc tăng cường liên kết giữa các địa phương thường xuất phát từ áp lực dân số giảm, già hóa, thanh niên chuyển về vùng thủ đô Seoul và nhu cầu nâng sức cạnh tranh kinh tế. Tuy nhiên, một đơn vị hành chính mới không thể chỉ được xây dựng bằng cơ cấu tổ chức, ngân sách hay hạ tầng. Nó còn phải tạo ra câu chuyện chung về bản sắc, trong đó ký ức lịch sử của từng khu vực được tôn trọng.

Lựa chọn Yeosu–Suncheon làm một trong những sự kiện tưởng niệm quan trọng đầu tiên vì vậy có giá trị biểu tượng. Nó gửi đi thông điệp rằng hội nhập hành chính không đồng nghĩa với xóa nhòa khác biệt hoặc né tránh những chương lịch sử khó nói. Ngược lại, bộ máy mới phải chứng minh có khả năng lắng nghe các cộng đồng chịu tổn thương, phân bổ trách nhiệm rõ ràng và tổ chức một sự kiện an toàn, trang nghiêm.

Địa điểm dự kiến, quảng trường xanh Ocheon, là không gian công cộng rộng tại Suncheon. Việc tổ chức ở quảng trường thay vì một hội trường đóng kín giúp lễ tưởng niệm dễ tiếp cận hơn với cộng đồng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về phân luồng, y tế, thời tiết và bảo đảm sự riêng tư cần thiết cho thân nhân. Nhiều người thuộc thế hệ trực tiếp trải qua biến cố nay đã cao tuổi, vì vậy chỗ ngồi, khoảng cách di chuyển, khu vực nghỉ và hỗ trợ tại chỗ không phải chi tiết phụ mà là thước đo mức độ tôn trọng thực tế.

Vì sao Hàn Quốc ngày càng chú trọng chính trị ký ức?

Sự chuẩn bị cho lễ 19/10 nằm trong xu hướng rộng hơn của Hàn Quốc: nhìn lại các vụ bạo lực nhà nước, xung đột ý thức hệ và thảm kịch dân sự của thế kỷ XX. Bên cạnh Yeosu–Suncheon, xã hội Hàn Quốc còn trải qua nhiều cuộc tranh luận về sự kiện Jeju 3/4, phong trào dân chủ Gwangju tháng 5/1980 và các trường hợp dân thường thiệt mạng trong chiến tranh. Mỗi sự kiện có nguyên nhân và bối cảnh riêng, nhưng đều cho thấy ký ức lịch sử có thể tiếp tục tác động đến chính trị hiện tại.

Trong tiếng Hàn, các lễ “chunyeom” không chỉ mang nghĩa tưởng niệm người đã mất mà còn hàm ý cộng đồng chính thức ghi nhớ một biến cố. Nghi thức thường có mặc niệm, dâng hoa, đọc lời tưởng niệm, trình bày câu chuyện của nạn nhân và các tiết mục nghệ thuật mang tính biểu tượng. Với văn hóa Hàn Quốc vốn coi trọng quan hệ gia tộc và nghi lễ dành cho tổ tiên, việc tên tuổi một người được công khai thừa nhận có ý nghĩa sâu sắc đối với con cháu. Nó giúp gia đình chuyển từ vị thế phải im lặng sang vị thế được xã hội lắng nghe.

Tuy nhiên, chính trị ký ức cũng có nguy cơ trở thành đấu trường đảng phái. Các lực lượng chính trị có thể khác nhau về cách đánh giá trách nhiệm, phạm vi bồi thường hoặc ngôn ngữ sử dụng trong văn bản chính thức. Nếu lễ tưởng niệm bị biến thành nơi cạnh tranh hình ảnh, tiếng nói của nạn nhân dễ bị lấn át. Vì vậy, nguyên tắc “nạn nhân và gia đình là trung tâm” được ban tổ chức nhấn mạnh có ý nghĩa như một hàng rào chống lại việc chính trị hóa quá mức.

Điều cần theo dõi từ nay đến ngày 19/10 là chương trình cuối cùng sẽ dành bao nhiêu không gian cho lời kể của gia đình, cách giải thích lịch sử cho người trẻ và mức độ tham gia của cơ quan trung ương. Cũng cần phân biệt rõ giữa biểu tượng và chính sách: một lễ tưởng niệm thành công có thể tạo đồng thuận, nhưng không thay thế được quá trình xác minh pháp lý và hỗ trợ lâu dài.

Ý nghĩa đối với Việt Nam và quan hệ Việt–Hàn

Đối với Việt Nam, sự kiện này không tạo ra tác động trực tiếp đáng kể đến thương mại, đầu tư hoặc hoạt động của doanh nghiệp hai nước. Tuy nhiên, nó có giá trị tham khảo trong cách một xã hội châu Á xử lý ký ức về chiến tranh, chia cắt và bạo lực chính trị. Việt Nam và Hàn Quốc đều trải qua những biến động sâu sắc trong thế kỷ XX, dù hoàn cảnh lịch sử, hệ thống pháp luật và tiến trình hòa giải của hai nước không giống nhau. Vì vậy, mọi so sánh cần thận trọng, tránh đồng nhất các sự kiện chỉ vì chúng cùng liên quan đến chiến tranh hoặc thương vong dân sự.

Với cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc tại Hàn Quốc, hiểu biết về những ký ức địa phương như Yeosu–Suncheon giúp nhìn đất nước này đầy đủ hơn ngoài hình ảnh K-pop, phim truyền hình, mỹ phẩm và các tập đoàn công nghệ. Jeolla Nam là địa bàn có hoạt động công nghiệp, nông nghiệp, thủy sản và giao lưu lao động; người nước ngoài khi sống tại đây cũng là một phần của cộng đồng hiện đại. Nhận thức về ngày tưởng niệm, tâm lý của người dân và những địa điểm có ý nghĩa lịch sử giúp quá trình hội nhập văn hóa trở nên sâu sắc hơn.

Ở chiều ngược lại, câu chuyện cho thấy các doanh nghiệp Hàn Quốc hoạt động tại Việt Nam không chỉ mang theo vốn, công nghệ và mô hình quản trị mà còn đến từ một xã hội có những cuộc tranh luận nội bộ phức tạp về lịch sử. Trong quan hệ Việt–Hàn, khả năng đối thoại tôn trọng về quá khứ là nền tảng cần thiết để phát triển hợp tác bền vững. Điều đó đặc biệt quan trọng khi giao lưu nhân dân ngày càng rộng, từ gia đình đa văn hóa, du học sinh, lao động cho đến ngành công nghiệp giải trí.

Việt Nam cũng có nhiều hoạt động tưởng niệm liệt sĩ, nạn nhân chiến tranh và các thảm họa dân sự. Điểm có thể tham khảo từ quá trình chuẩn bị tại Suncheon là việc coi nhu cầu của thân nhân, khả năng tiếp cận của người cao tuổi và sự chính xác của thông tin lịch sử là phần cốt lõi, thay vì chỉ chú ý đến sân khấu hay quy mô. Dù mô hình tổ chức của mỗi nước khác nhau, nguyên tắc đặt con người ở trung tâm vẫn có ý nghĩa chung.

Những dấu mốc cần theo dõi trước ngày 19/10

Sau cuộc giới thiệu đầu tiên, chính quyền địa phương dự kiến tiếp tục làm việc với đại diện thân nhân, ủy ban trung ương liên quan đến sự kiện, thành phố Suncheon và các cơ quan hữu quan. Các ý kiến về bố trí địa điểm, hỗ trợ gia đình, kiểm soát an toàn và nội dung nghi lễ sẽ được đưa vào phương án chi tiết. Danh sách khách mời, lịch trình chính thức và khả năng tổng thống tham dự vẫn cần chờ thông báo từ cơ quan có thẩm quyền.

Nếu được tổ chức đúng định hướng, lễ tưởng niệm lần thứ 78 có thể trở thành một bước tiến trong việc chuyển ký ức Yeosu–Suncheon từ câu chuyện riêng của một vùng thành bài học chung về quyền con người, trách nhiệm nhà nước và sức chịu đựng của các gia đình. Thành công của sự kiện không nên chỉ được đo bằng số quan chức xuất hiện hay lượng truyền thông đưa tin, mà bằng việc thân nhân có cảm thấy được tôn trọng, công chúng có hiểu lịch sử rõ hơn và các cam kết sau buổi lễ có được thực hiện hay không.

Gần tám thập niên sau ngày 19/10/1948, thời gian dành cho việc thu thập lời kể trực tiếp đang ngày càng thu hẹp. Những nhân chứng còn sống đều đã ở tuổi cao, trong khi thế hệ trẻ có khoảng cách lớn với bối cảnh chia cắt và đối đầu ý thức hệ đầu thời kỳ lập quốc. Vì vậy, công tác lưu trữ, giáo dục và truyền lại ký ức trở nên cấp thiết hơn một nghi thức diễn ra trong một ngày.

Lễ tưởng niệm tại Suncheon, nếu giữ được trọng tâm đã đề ra, sẽ cho thấy một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không còn tranh cãi về quá khứ. Đó là xã hội có khả năng đưa những ký ức từng bị loại khỏi câu chuyện chính thức trở lại không gian công cộng, đồng thời bảo đảm tranh luận không làm tổn thương thêm những người đã mất mát. Đây cũng là lý do công tác chuẩn bị cho ngày 19/10 đang nhận được sự chú ý vượt ra ngoài phạm vi Yeosu và Suncheon.

Source: Original Korean article - Trendy News Korea