Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Một tờ báo và bước chuyển trong cách tìm đường đổi mới
Ngày 7/4/1896, Seo Jae-pil cho ra đời tờ Độc lập tân văn, tên tiếng Hàn là Dongnip Sinmun, được ghi nhận là tờ báo tư nhân đầu tiên của Hàn Quốc. Với người từng tham gia một cuộc chính biến rồi phải sống lưu vong, đây không chỉ là lần đổi nghề. Việc làm báo đánh dấu bước chuyển trong cách ông theo đuổi cải cách: từ hoạt động trong bộ máy quan lại và quân đội sang phổ biến kiến thức, khơi dậy thảo luận trong xã hội.
Ba tháng sau, ông thành lập Độc lập hiệp hội, hay Dongnip Hyeophoe. Báo chí và hội đoàn trở thành hai phương tiện bổ trợ cho nhau: một bên đưa thông tin, tư tưởng đến người đọc; bên kia tạo nơi gặp gỡ, diễn thuyết và trao đổi ý kiến. Qua những hoạt động ấy, các khái niệm dân chủ và quyền tham gia chính trị được đưa vào đời sống thảo luận, thay vì chỉ nằm trong phạm vi những người có chức quyền.
Nhìn lại cuộc đời Seo Jae-pil, điều đáng chú ý không chỉ là những dấu mốc đầu tiên. Đó còn là câu chuyện về sự thay đổi trong nhận thức: muốn đất nước chuyển mình, việc học hỏi kỹ thuật và tổ chức lại quân đội chưa đủ; tri thức cần được chia sẻ và người dân cần có cơ hội bày tỏ quan điểm. Với độc giả Việt Nam, đây là một lát cắt giúp hiểu thêm nền tảng lịch sử phía sau một đất nước thường được biết đến qua công nghệ, phim ảnh và âm nhạc.
Từ gia đình nhà nho đến con đường khoa cử
Seo Jae-pil sinh ngày 7/1/1864 tại quê ngoại ở vùng Dongbok, tỉnh Jeolla, thuộc địa bàn Boseong ngày nay. Ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, nhưng hoàn cảnh bên nội và bên ngoại khác nhau. Bên ngoại có nhiều ruộng đất và người từng làm quan; bên nội mang dòng dõi danh giá song gia cảnh đã sa sút. Thời thơ ấu của ông gắn với những lần chuyển chỗ ở, trong đó có vùng Nonsan hiện nay.
Năm bảy tuổi, ông được một người họ hàng bên cha nhận làm con nuôi vì gia đình này chưa có con trai. Sau đó, ông theo gia đình nuôi lên Hanseong, tức Seoul ngày nay. Việc nhận con trong cùng dòng họ có thể gợi liên tưởng đến tục nối dõi ở các gia đình chịu ảnh hưởng Nho giáo tại Việt Nam. Tuy nhiên, với Seo Jae-pil, thay đổi gia đình còn mở ra một môi trường học tập và những mối quan hệ có ảnh hưởng lâu dài đến lựa chọn của ông.
Năm 1872, ông được gửi đến nhà quan Kim Seong-geun để học. Nội dung chủ yếu là sách nhập môn, Sử ký, Tứ thư và Lục kinh. Đây là con đường chuẩn bị cho khoa cử, tương đối quen thuộc với người đọc Việt Nam khi hình dung việc sĩ tử ngày trước học kinh điển để bước vào chốn quan trường. Seo Jae-pil có khả năng ghi nhớ tốt, nhưng hồi ức về việc học cũng cho thấy có phần ông hiểu ý nghĩa, có phần trước hết chỉ học thuộc.
Năm 1879, dù không đỗ kỳ thi tiến sĩ đầu năm, ông đứng đầu một cuộc khảo hạch kinh điển do vua Gojong trực tiếp chủ trì vào mùa xuân. Thành tích ấy giúp ông được quyền dự kỳ thi trước nhà vua. Đến năm 1882, ở tuổi 18, ông đỗ văn khoa. Cánh cửa quan trường mở ra, nhưng con đường phía trước không trở thành một sự nghiệp hành chính ổn định như kỳ vọng thông thường đối với người đỗ đạt.
Khi địa cầu, bản đồ và sách khoa học bước vào thế giới kinh điển
Chính trong thời gian học tại nhà Kim Seong-geun, Seo Jae-pil gặp những người sau này giữ vai trò quan trọng trong phong trào cải cách, gồm Seo Gwang-beom, Kim Ok-gyun và Park Yeong-hyo. Qua các mối quan hệ này, ông tiếp cận những nhóm trí thức quan tâm đến tri thức và thể chế bên ngoài bán đảo Triều Tiên. Không gian học tập của ông dần vượt khỏi việc đọc sách để thi làm quan.
Kính thiên văn, quả địa cầu, bản đồ, đồng hồ và kiến thức toán học đem đến một cách nhìn khác về thế giới. Những vật dụng nay rất bình thường khi ấy có ý nghĩa như cửa sổ mở ra ngoài trật tự quen thuộc. Một quả địa cầu không chỉ là đồ vật mới lạ; nó đặt đất nước vào một không gian rộng lớn hơn, nơi tồn tại nhiều trung tâm quyền lực và những phương thức tổ chức xã hội khác nhau.
Seo Jae-pil chịu ảnh hưởng của tư tưởng Bắc học trong một bộ phận giới trí thức Joseon. Có thể hiểu khái quát đây là xu hướng coi trọng việc học hỏi tri thức và thành tựu thực dụng từ bên ngoài để khắc phục hạn chế trong nước. Từ nền tảng ấy, ông tham gia vào lực lượng khai hóa. Trong bối cảnh này, khai hóa là chủ trương tiếp nhận kiến thức, kỹ thuật và cách quản trị mới, không đơn thuần là thay đổi lối sống theo phương Tây.
Một địa điểm giao lưu của nhóm cải cách là chùa Bongwon ở khu vực phía tây Hanseong. Nhà sư Lee Dong-in, người biết tiếng Nhật và có quan hệ với trí thức Nhật Bản, đưa về những sách liên quan đến lịch sử, địa lý, vật lý, hóa học cùng ảnh chụp và diêm. Seo Jae-pil cùng bạn bè tìm đến đọc, có lúc chuyển sang một ngôi chùa khác để nghiên cứu kín đáo. Chi tiết ấy cho thấy việc tiếp cận tri thức mới khi đó gắn chặt với các mạng lưới cá nhân.
Du học để xây dựng quân đội, rồi đối diện thất bại
Sau khi đỗ đạt, Seo Jae-pil lần lượt đảm nhiệm một số chức vụ, có vị trí chỉ trong thời gian ngắn. Ông cũng tham gia những cuộc gặp gỡ của giới cải cách. Đối với nhóm này, học hỏi bên ngoài không phải hoạt động thuần túy học thuật: kiến thức cần được chuyển thành khả năng tổ chức, quản lý và bảo vệ đất nước. Quân đội là một trong những lĩnh vực họ muốn thay đổi.
Năm 1883, theo sự khuyến khích của Kim Ok-gyun, Seo Jae-pil dẫn 14 thanh niên xuất thân bình dân sang Nhật Bản. Ông học tiếng Nhật tại Keio Gijuku, tiền thân của Đại học Keio, đồng thời học tiếng Anh căn bản từ người Mỹ sống tại Nhật. Chương trình tìm hiểu của ông bao gồm cơ sở quân sự, tổ chức cảnh sát và các phương pháp huấn luyện. Việc chọn thanh niên bình dân tham gia cũng là một nét đáng chú ý trong hành trình tiếp thu kỹ năng mới này.
Đầu năm 1884, ông bắt đầu được huấn luyện quân sự tại trường hạ sĩ quan lục quân Toyama, với những nội dung như sử dụng lưỡi lê và điều lệnh đội ngũ. Khi trở về, ông cùng các học viên kiến nghị lập trường đào tạo sĩ quan theo mô hình mới. Vua Gojong chấp thuận việc thành lập một cơ quan huấn luyện thuộc bộ máy quân sự và giao ông phụ trách đào tạo.
Tuy nhiên, sáng kiến không tồn tại lâu. Cơ quan này bị bãi bỏ trong bối cảnh có sự phản đối từ nhà Thanh và phe của hoàng hậu Myeongseong. Khi quyền chỉ huy quân đội nằm trong tay các nhân vật thuộc họ Min và sĩ quan nhà Thanh được mời đến huấn luyện, Seo Jae-pil bị gạt khỏi vai trò mong muốn. Những gì ông học được ở nước ngoài đã gặp giới hạn của tương quan quyền lực trong nước. Cải cách kỹ thuật, vì thế, không thể tách rời điều kiện chính trị để thực hiện nó.
Ba ngày chính biến và bước ngoặt lưu vong
Năm 1884, Seo Jae-pil tham gia Chính biến Giáp Thân, thường được gọi theo tiếng Hàn là Gapsin. Cuộc chính biến do nhóm cải cách tiến hành kết thúc chỉ sau ba ngày. Seo Jae-pil phải rời đất nước, đi qua Nhật Bản rồi sang Mỹ. Ở tuổi ngoài đôi mươi, con đường từ khoa cử đến quan trường và cải cách quân sự của ông đột ngột đứt đoạn.
Với độc giả Việt Nam, tên gọi Giáp Thân có thể khiến người đọc nghĩ đến cách ghi năm theo can chi quen thuộc. Tuy vậy, đây là một sự kiện riêng trong lịch sử bán đảo Triều Tiên, cần được hiểu trong các xung đột quyền lực và sức ép đối ngoại của Joseon cuối thế kỷ XIX. Không nên từ sự gần gũi về tên năm hay nền tảng Nho giáo mà đồng nhất diễn biến của hai quốc gia.
Tại Mỹ, Seo Jae-pil sống dưới tên Philip Jaisohn. Ngày 10/6/1890, ông trở thành người Hàn Quốc đầu tiên nhập quốc tịch Mỹ theo tư liệu về cuộc đời ông. Ông bước vào ngành y, đồng thời có hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và viết văn. Quãng đời này cho thấy sự nghiệp của ông không nằm trọn trong một quốc gia hay một nghề nghiệp. Người từng học kinh điển để làm quan tiếp tục tìm chỗ đứng bằng những hệ tri thức khác.
Thất bại năm 1884 không khiến mối quan tâm của ông với quê hương chấm dứt. Nhưng khi cơ hội trở lại xuất hiện, công cụ hoạt động của ông đã khác. Thay vì chỉ dựa vào chức vụ hoặc tổ chức quân sự, ông hướng đến báo chí và hội đoàn. Có thể nhìn đây là sự mở rộng phương thức cải cách, dù không nên từ kết quả về sau suy đoán rằng mọi lựa chọn của ông đều đã được tính toán sẵn từ thời lưu vong.
Độc lập tân văn và việc đưa chuyện quốc gia ra thảo luận
Năm 1895, Seo Jae-pil trở về theo lời mời của nội các Kim Hong-jip để làm cố vấn cho Trung xu viện, một cơ quan trong bộ máy nhà nước. Năm sau, ông sáng lập Độc lập tân văn. Cần phân biệt rõ niên đại: tờ báo ra đời năm 1896, khi quốc hiệu vẫn là Joseon; Đại Hàn Đế quốc chỉ được thành lập năm 1897. Hoạt động của ông trải qua cả hai giai đoạn, nên gọi toàn bộ công việc báo chí ban đầu là hoạt động dưới Đại Hàn Đế quốc sẽ thiếu chính xác.
Điểm quan trọng của bước chuyển sang báo chí nằm ở đối tượng tiếp nhận. Một đề xuất trong quan trường trước hết hướng đến nhà vua hoặc những người quyết định chính sách. Bài báo có khả năng đưa vấn đề ra trước một cộng đồng độc giả rộng hơn. Đối với một người từng tìm đường thay đổi đất nước bằng đào tạo sĩ quan, làm báo mở thêm khả năng tác động thông qua kiến thức và sự bàn luận.
Độc lập hiệp hội, thành lập tháng 7/1896, tiếp nối hướng đi đó bằng các buổi thảo luận và diễn thuyết. Seo Jae-pil cùng hoạt động hội còn sử dụng hình thức dâng sớ, tập hợp và bày tỏ ý kiến công khai. Dâng sớ vốn là cách trình kiến nghị lên nhà vua, tương tự một hình thức mà độc giả Việt Nam biết từ lịch sử chế độ quân chủ. Điều mới nằm ở việc phương thức truyền thống ấy xuất hiện bên cạnh những sinh hoạt có tính công cộng hơn.
Trong các chủ đề ông phổ biến có dân chủ và quyền tham gia chính trị. Quyền tham chính cần được hiểu là quyền góp phần vào đời sống chính trị và việc quyết định công việc chung, chứ không chỉ là cơ hội trở thành quan chức. Tuy nhiên, giới thiệu tư tưởng không đồng nghĩa với việc một hệ thống dân chủ hiện đại đã được thiết lập. Giá trị của những hoạt động này trước hết nằm ở việc tạo thêm điều kiện để người dân tiếp cận và bàn luận về các vấn đề quốc gia.
Góc nhìn Việt Nam: Hiểu Hàn Quốc từ lịch sử học hỏi và khai mở dân trí
Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện Seo Jae-pil có ý nghĩa rõ nhất ở phương diện lịch sử và văn hóa. Nó gợi liên tưởng đến những nỗ lực duy tân, khuyến học và dùng chữ viết để mở mang hiểu biết trong lịch sử Việt Nam, trong đó có Đông Kinh Nghĩa Thục đầu thế kỷ XX. Sự liên tưởng nằm ở niềm tin vào giáo dục và việc phổ biến kiến thức, không phải bằng chứng về một mối liên hệ trực tiếp giữa các phong trào.
Hai xã hội đều có nền khoa cử chịu ảnh hưởng Nho giáo, vì vậy độc giả Việt Nam có thể dễ hình dung khoảng cách mà một người như Seo Jae-pil phải vượt qua: từ học thuộc kinh điển để bước vào quan trường đến nghiên cứu bản đồ, khoa học, ngoại ngữ và cách tổ chức nhà nước khác. Nhưng mỗi nước có hoàn cảnh chính trị và quan hệ đối ngoại riêng. So sánh có ích khi giúp nhận diện câu hỏi chung, không phải khi làm mờ những khác biệt lịch sử.
Với người Việt học tiếng Hàn, làm công việc giao lưu văn hóa hoặc quan tâm đến xã hội Hàn Quốc, trường hợp này bổ sung một lớp hiểu biết ngoài văn hóa đại chúng. Khái niệm khai hóa, vai trò của báo chí và hành trình của một trí thức sống giữa quê hương với nước ngoài giúp giải thích vì sao câu chuyện học hỏi thế giới có vị trí đáng chú ý trong lịch sử cận đại Hàn Quốc.
Tư liệu về Seo Jae-pil không cung cấp căn cứ để xác định tác động trực tiếp đến thương mại Việt - Hàn, doanh nghiệp Việt Nam hay thị trường hiện nay. Giá trị liên hệ thiết thực hơn là cách tiếp cận tri thức: học ở nước ngoài chỉ là một phần; đưa điều đã học về đối thoại với nhu cầu xã hội là một phần khác. Đây cũng là câu hỏi gần gũi với độc giả Việt Nam khi nghĩ về du học, chuyển giao kiến thức và trách nhiệm của người làm báo.
Di sản không nên thu gọn vào danh xưng người sáng lập
Seo Jae-pil qua đời năm 1951. Trong cuộc đời kéo dài qua nhiều biến động, ông là quan chức Joseon, nhà báo và người vận động khai hóa trên bán đảo Triều Tiên, rồi bác sĩ và người ủng hộ phong trào độc lập từ Mỹ. Những vai trò ấy không tách rời nhau hoàn toàn. Chúng cho thấy một con người liên tục thay đổi môi trường hoạt động, đồng thời tìm cách duy trì sự gắn bó với các vấn đề của quê hương.
Dẫu vậy, không nên quy toàn bộ sự phát triển của báo chí hay dân chủ Hàn Quốc về một cá nhân. Việc đánh giá ảnh hưởng của Độc lập tân văn và Độc lập hiệp hội còn cần xem xét độc giả, thành viên, phạm vi hoạt động và những giới hạn chính trị đương thời. Danh xưng người tiên phong giúp ghi nhớ một dấu mốc, nhưng chưa thay thế được việc tìm hiểu xã hội đã đón nhận và tiếp nối những tư tưởng ấy ra sao.
Điều đáng tiếp tục tìm hiểu trong câu chuyện này là sự chuyển dịch từ tiếp thu kiến thức sang tạo điều kiện để kiến thức được trao đổi. Seo Jae-pil không chỉ đi học, thi đỗ hay trở về với một kỹ năng mới. Ông còn làm báo, tổ chức thảo luận và giới thiệu quyền tham gia công việc chung. Chính bước chuyển đó làm cho cuộc đời ông vượt khỏi khuôn khổ một tiểu sử cá nhân, trở thành một lát cắt về cách xã hội tìm đường đổi mới trước sức ép của thời đại.
Nhận xét
Đăng nhận xét