Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Từ một ngôi mộ bất thường đến hiện tượng phòng vé
Giữa lúc thị trường điện ảnh Hàn Quốc tiếp tục tìm cách kéo khán giả trở lại rạp, một bộ phim về mồ mả, phong thủy và nghi lễ dân gian đã tạo nên hiện tượng đáng chú ý. “Quật mộ”, tên gốc tiếng Hàn là “Pamyo”, ra mắt năm 2024 và nhanh chóng vượt qua phạm vi của một tác phẩm kinh dị dành cho nhóm khán giả chuyên biệt. Tính đến tháng 4-2024, phim đã thu hút khoảng 10,95 triệu lượt người xem tại Hàn Quốc, trở thành bộ phim thứ 32 trong lịch sử điện ảnh nước này gia nhập câu lạc bộ 10 triệu vé.
Con số trên có ý nghĩa lớn trong một thị trường hơn 50 triệu dân. Tại Hàn Quốc, danh hiệu phim 10 triệu khán giả không chỉ phản ánh doanh thu. Nó cho thấy tác phẩm đã trở thành một trải nghiệm văn hóa mang tính đại chúng, đủ sức lôi kéo nhiều nhóm tuổi và tạo ra những cuộc thảo luận vượt khỏi rạp chiếu. Thành tích của “Quật mộ” càng đáng chú ý bởi dòng phim huyền bí, siêu nhiên thường bị xem là khó tiếp cận hơn phim hành động, hài hoặc chính kịch gia đình.
Do Jang Jae-hyun viết kịch bản và đạo diễn, phim quy tụ Choi Min-sik, Kim Go-eun, Yoo Hae-jin và Lee Do-hyun. Câu chuyện bắt đầu khi một nhóm người có chuyên môn khác nhau nhận khoản thù lao lớn để di dời ngôi mộ đáng ngờ. Công việc tưởng như có thể giải quyết bằng nghi thức và kinh nghiệm nghề nghiệp dần dẫn họ đến hàng loạt hiện tượng bất thường. Thay vì chỉ đưa nhân vật vào căn nhà ma hoặc cho họ đối đầu với một linh hồn bí ẩn, bộ phim đặt nỗi sợ dưới lòng đất, tại nơi ký ức gia đình, niềm tin về tổ tiên và những dấu vết lịch sử cùng chồng lên nhau.
Điều giúp “Quật mộ” nổi bật không nằm ở vài màn hù dọa riêng lẻ. Bộ phim biến quá trình đào, mở và di chuyển một ngôi mộ thành hành động phá vỡ trật tự vốn được xem là thiêng liêng. Nỗi bất an vì thế không chỉ đến từ câu hỏi có ma hay không, mà còn từ cảm giác con người đang chạm vào điều lẽ ra phải được để yên.
Bốn nghề nghiệp dẫn khán giả vào thế giới vô hình
Trung tâm câu chuyện là bốn nhân vật đại diện cho bốn cách tiếp cận khác nhau đối với cái chết và thế giới vô hình. Choi Min-sik vào vai Kim Sang-deok, một thầy địa lý chuyên xem đất. Kim Go-eun đảm nhận vai Lee Hwa-rim, nữ pháp sư có nhiệm vụ giao tiếp với linh hồn và thực hiện nghi lễ. Yoo Hae-jin hóa thân thành Jang Young-geun, người làm nghề tang lễ, am hiểu thủ tục và cách xử lý thi hài. Lee Do-hyun vào vai Yoon Bong-gil, pháp sư trẻ hỗ trợ bằng cách đọc kinh văn và tham gia các nghi thức.
Cách xây dựng này khiến nhóm nhân vật gần giống một đội điều tra đặc biệt. Mỗi người nắm giữ một mảnh kiến thức mà những người còn lại không có. Thầy địa lý đọc hình thế núi sông, hướng đất và vị trí ngôi mộ. Pháp sư quan sát dấu hiệu tâm linh, tìm cách xoa dịu hoặc đối thoại với những tồn tại vô hình. Người làm tang lễ bảo đảm quy trình liên quan đến người đã khuất được thực hiện đúng phép tắc. Người đọc kinh hỗ trợ nghi lễ, đồng thời đối mặt trực tiếp với những nguy hiểm mà người bình thường khó nhận biết.
Với khán giả Việt Nam, một phần cấu trúc này không quá xa lạ. Trong đời sống truyền thống, nhiều gia đình Việt vẫn quan tâm ngày giờ, hướng mộ, lễ cải táng hay cách ứng xử với phần mộ tổ tiên. Tuy nhiên, hệ thống nghi lễ trong phim mang dấu ấn riêng của xã hội Hàn Quốc. Nhân vật thường được gọi là mudang là người thực hành shaman giáo bản địa, làm trung gian giữa con người và thần linh hoặc linh hồn. Nghi lễ gut có thể bao gồm lời khấn, âm nhạc, chuyển động cơ thể, trang phục và vật phẩm cúng tế. Đây không hoàn toàn tương ứng với bất kỳ một chức danh tín ngưỡng nào tại Việt Nam, vì mỗi nước có lịch sử và hệ thống thực hành dân gian khác nhau.
Bộ phim cũng không coi các nhân vật này đơn thuần là người mê tín hoặc công cụ tạo không khí kỳ quái. Họ được thể hiện như những người hành nghề có kỹ năng, kinh nghiệm và quy tắc. Cách tiếp cận ấy giúp câu chuyện tạo được sự thuyết phục nội tại: dù khán giả có tin vào thế giới tâm linh hay không, họ vẫn có thể theo dõi quá trình các nhân vật quan sát dấu hiệu, đưa ra phán đoán và đối phó với hậu quả.
Phong thủy trong phim khác gì cách hiểu quen thuộc?
Trong nhiều gia đình châu Á, phong thủy thường được nhắc tới khi xây nhà, đặt bàn thờ, chọn hướng cửa hoặc bố trí nơi làm việc. “Quật mộ” đưa khái niệm này trở về mối liên hệ lâu đời hơn giữa địa thế, phần mộ tổ tiên và vận mệnh của hậu duệ. Theo quan niệm truyền thống, vị trí an táng không chỉ là nơi lưu giữ hài cốt. Địa hình, dòng nước, hướng gió và thế núi có thể được diễn giải như những yếu tố ảnh hưởng tới sự yên nghỉ của người đã khuất cũng như đời sống của con cháu.
Trong bối cảnh đó, di dời mộ là quyết định hệ trọng. Nó không đơn giản giống chuyển một vật thể từ địa điểm này sang địa điểm khác. Hành động này liên quan đến trách nhiệm gia đình, nghi lễ tang ma và sự tôn trọng dành cho tổ tiên. Phim khai thác chính trạng thái lo âu phát sinh khi một nơi chôn cất bị xác định là bất thường, nhưng việc can thiệp vào đó cũng có thể gây ra hậu quả không thể lường trước.
Khán giả Việt có thể liên tưởng tới tục sang cát hoặc cải táng từng tồn tại ở nhiều địa phương, nhất là tại miền Bắc. Dù nghi thức và quan niệm không hoàn toàn giống Hàn Quốc, điểm giao nhau là phần mộ thường được nhìn nhận trong mối quan hệ với gia đình đang sống. Việc động chạm đến mộ phần vì vậy dễ tạo cảm giác bất an mạnh hơn nhiều so với một bối cảnh kinh dị xa lạ.
Tuy nhiên, “Quật mộ” là phim hư cấu chứ không phải tài liệu hướng dẫn về phong thủy, tang lễ hay tín ngưỡng Hàn Quốc. Các yếu tố văn hóa được lựa chọn, kết hợp và đẩy cao để phục vụ nhịp điệu của dòng phim huyền bí. Phân biệt điều này giúp người xem tránh coi mọi chi tiết trên màn ảnh là sự tái hiện đầy đủ đời sống tín ngưỡng ngoài thực tế.
Khi chất liệu truyền thống đi theo ngữ pháp điện ảnh toàn cầu
Dòng phim occult, thường được gọi là phim huyền bí hoặc kinh dị siêu nhiên, vận hành bằng những điều nằm ngoài khả năng giải thích thông thường. Nhân vật có thể đối diện linh hồn, lời nguyền, nghi lễ cấm kỵ hoặc thế lực cổ xưa. Đây là ngữ pháp quen thuộc với khán giả quốc tế, nhưng từng nền điện ảnh có thể đưa vào đó kho biểu tượng và ký ức riêng.
“Quật mộ” không vay mượn nguyên vẹn hình ảnh nhà thờ, quỷ dữ hay nghi thức trừ tà vốn phổ biến trong phim phương Tây. Tác phẩm xây dựng sự căng thẳng từ ngôi mộ, quan hệ huyết thống, cách xem đất và các nghi lễ shaman giáo Hàn Quốc. Nhờ vậy, người xem vẫn nhận ra cấu trúc điều tra và đối đầu quen thuộc của phim thể loại, đồng thời bước vào một không gian văn hóa có bản sắc rõ rệt.
Đây là lựa chọn quan trọng trong bối cảnh nội dung Hàn Quốc đã tiếp cận đông đảo khán giả quốc tế. Khi phim truyền hình, điện ảnh và âm nhạc Hàn Quốc trở nên quen thuộc, lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở kỹ thuật sản xuất hoặc dàn diễn viên nổi tiếng. Những câu chuyện khó có thể được kể giống hệt ở nơi khác mới tạo ra dấu ấn lâu dài. Một nghi lễ, quan niệm về đất hay cách nhìn đối với tổ tiên có thể trở thành cánh cửa để khán giả nước ngoài khám phá xã hội Hàn Quốc.
Dẫu vậy, tính bản địa không đồng nghĩa với việc tác phẩm chỉ dành cho người Hàn. Nỗi sợ trước cái chết, sự day dứt về quá khứ và mong muốn bảo vệ gia đình là những cảm xúc có tính phổ quát. Phim dùng các biểu tượng cụ thể của Hàn Quốc để kể những bất an mà khán giả ở nhiều nền văn hóa đều có thể cảm nhận. Sự cân bằng giữa cái riêng và cái chung là một nguyên nhân giúp câu chuyện vượt ra ngoài nhóm người vốn yêu thích phim kinh dị.
Vì sao một phim huyền bí có thể đạt 10 triệu vé?
Thành công của “Quật mộ” cho thấy ranh giới giữa phim thể loại và phim đại chúng tại Hàn Quốc đang tiếp tục được nới rộng. Một tác phẩm không nhất thiết phải làm nhẹ yếu tố văn hóa hoặc loại bỏ sự phức tạp mới có thể tiếp cận số đông. Ngược lại, chính cảm giác vừa quen vừa lạ đã trở thành điểm hút khán giả: quen vì câu chuyện nhắc tới tổ tiên, mồ mả và lễ nghi; lạ vì những yếu tố ấy được đặt vào cuộc điều tra siêu nhiên có nhịp độ căng thẳng.
Dàn diễn viên cũng giúp bộ phim tạo cầu nối với nhiều nhóm công chúng. Choi Min-sik và Yoo Hae-jin là những gương mặt giàu kinh nghiệm của điện ảnh Hàn Quốc, trong khi Kim Go-eun và Lee Do-hyun được đông đảo khán giả trẻ biết đến qua các tác phẩm truyền hình và điện ảnh. Sự kết hợp giữa các thế hệ khiến nhóm nhân vật vừa có độ tin cậy nghề nghiệp, vừa mang sức hấp dẫn của văn hóa đại chúng đương thời.
Giới phê bình Hàn Quốc nhìn chung phản hồi tích cực. Tạp chí điện ảnh Cine21 ghi nhận những đánh giá thuận lợi, trong đó nhà phê bình Lee Yong-cheol chấm 4 trên 5 điểm và nhấn mạnh cả chất lượng thể loại lẫn ý nghĩa mà bộ phim theo đuổi. Đánh giá này gợi mở một điểm đáng chú ý: tác phẩm không chỉ được xem như phương tiện gây sợ hãi, mà còn như câu chuyện có tầng văn hóa và lịch sử để người xem tiếp tục suy ngẫm.
Con số 10 triệu vé vì thế nên được đọc như dấu hiệu về nhu cầu đối với các câu chuyện có căn cước. Khi một bộ phim huyền bí đạt quy mô khán giả tương đương những tác phẩm thương mại lớn, nhà sản xuất có thêm lý do để đầu tư vào chất liệu dân gian, lịch sử và tín ngưỡng. Thành công ấy không bảo đảm mọi dự án tương tự đều thắng lớn, nhưng chứng minh rằng đề tài truyền thống không mặc nhiên là cũ kỹ hoặc khó bán vé.
“Quật mộ” có ý nghĩa gì với khán giả và thị trường Việt Nam?
Đối với Việt Nam, trường hợp của “Quật mộ” trước hết đáng chú ý vì Hàn Quốc là một trong những nguồn nội dung giải trí nước ngoài quen thuộc với công chúng trong nước. Khán giả Việt đã tiếp xúc lâu năm với phim truyền hình, điện ảnh và các ngôi sao Hàn Quốc. Khi một tác phẩm như “Quật mộ” gây chú ý, sự quan tâm không chỉ đến từ yếu tố kinh dị mà còn từ mong muốn hiểu thêm những lớp văn hóa ít xuất hiện trong các phim tình cảm hoặc đời sống đô thị.
Những nét tương đồng văn hóa giúp người Việt dễ bước vào câu chuyện. Cả hai xã hội đều có truyền thống coi trọng việc thờ cúng tổ tiên và gìn giữ mộ phần. Quan niệm về đất, hướng, ngày giờ hoặc sự yên ổn của người đã khuất vẫn hiện diện ở những mức độ khác nhau trong đời sống hiện đại. Vì thế, hình ảnh một ngôi mộ bị đặt sai chỗ hoặc bị xâm phạm có khả năng tạo cảm giác gần gũi và bất an hơn so với nhiều mô-típ kinh dị nhập khẩu khác.
Tuy nhiên, điểm gần gũi này cũng đòi hỏi người xem phân biệt rõ văn hóa Hàn Quốc với văn hóa Việt Nam. Mudang không nên được hiểu đơn giản là phiên bản Hàn Quốc của thầy cúng, thầy pháp hay người thực hành tín ngưỡng tại Việt Nam. Nghi lễ, vị trí xã hội và quá trình phát triển lịch sử của các hình thức tín ngưỡng rất khác nhau. Việc tìm hiểu đúng bối cảnh giúp khán giả thưởng thức phim sâu hơn, đồng thời tránh gom mọi truyền thống tâm linh châu Á vào một khuôn mẫu.
Với doanh nghiệp điện ảnh Việt Nam, bài học đáng tham khảo nằm ở phương pháp khai thác chất liệu chứ không phải sao chép mô-típ. Việt Nam sở hữu kho truyện dân gian, phong tục tang ma, tín ngưỡng cộng đồng và ký ức lịch sử phong phú. Một tác phẩm thể loại có thể tìm thấy sức hấp dẫn từ những chất liệu này nếu được nghiên cứu nghiêm túc, kể bằng cấu trúc hiện đại và tôn trọng cộng đồng liên quan. Thành công của phim Hàn không có nghĩa cứ đưa nghi lễ hoặc hình ảnh tâm linh lên màn ảnh là đủ. Kịch bản, nhân vật, diễn xuất và khả năng kiểm soát không khí vẫn quyết định chất lượng.
Từ góc độ giao lưu Việt - Hàn, những bộ phim có hàm lượng văn hóa cao còn tạo ra nhu cầu giải thích và đối thoại. Đơn vị phát hành, nền tảng nội dung và truyền thông Việt Nam cần chú trọng phụ đề, thuật ngữ và thông tin bối cảnh, thay vì chỉ quảng bá bằng nhãn phim ma. Đây là cơ hội để công chúng nhìn Hàn Quốc vượt ra ngoài K-pop, mỹ phẩm hay các bộ phim tình cảm quen thuộc. Đồng thời, phản ứng của khán giả Việt đối với loại nội dung này cũng có thể giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu dành cho phim châu Á mang bản sắc địa phương.
Xu hướng cần theo dõi sau cột mốc phòng vé
Sau “Quật mộ”, câu hỏi quan trọng không phải liệu điện ảnh Hàn Quốc có sản xuất thêm nhiều phim về pháp sư và mồ mả hay không. Điều đáng theo dõi là các nhà làm phim sẽ tiếp tục biến di sản văn hóa thành câu chuyện hiện đại như thế nào. Nếu chỉ lặp lại bề mặt của nghi lễ hoặc các màn trừ tà, làn sóng mới có thể nhanh chóng trở nên công thức. Nếu đào sâu vào lịch sử, xung đột thế hệ và những lo âu của xã hội đương đại, phim thể loại vẫn còn không gian phát triển rộng.
Một vấn đề khác là cách tác phẩm bản địa được tiếp nhận ở nước ngoài. Khán giả quốc tế có thể bị hấp dẫn bởi hình ảnh lạ mắt nhưng bỏ qua ý nghĩa văn hóa phía sau. Bản dịch thiếu chính xác hoặc chiến dịch quảng bá quá nhấn mạnh yếu tố hù dọa cũng có thể làm câu chuyện nghèo đi. Vì vậy, khả năng đưa thông tin văn hóa đến người xem mà không biến phim thành bài giảng sẽ ngày càng quan trọng đối với ngành nội dung Hàn Quốc.
Thành tích gần 11 triệu lượt xem tính đến tháng 4-2024 không chỉ đưa “Quật mộ” vào nhóm phim ăn khách nhất lịch sử Hàn Quốc. Nó còn chứng minh rằng công chúng sẵn sàng trả tiền cho một câu chuyện vừa giải trí vừa yêu cầu họ bước vào hệ thống biểu tượng phức tạp. Trong bối cảnh các nền tảng trực tuyến khiến khán giả có vô số lựa chọn tại nhà, lý do để đến rạp có thể chính là trải nghiệm tập thể trước một câu chuyện tạo tò mò, sợ hãi và tranh luận.
Một bộ phim đáng xem lại bằng con mắt văn hóa
Nếu chỉ nhìn “Quật mộ” như một phim ma, người xem có thể bỏ lỡ phần thú vị nhất. Ngôi mộ trong tác phẩm vừa là địa điểm vật chất, vừa là điểm giao giữa gia đình, niềm tin và quá khứ. Bốn nhân vật không chỉ chống lại một mối đe dọa siêu nhiên; họ còn phải giải mã ý nghĩa của đất, nghi lễ và những điều bị chôn giấu.
Bộ phim cũng cho thấy sức mạnh của cách kể chuyện biết tin tưởng vào đặc trưng địa phương. Phong thủy, shaman giáo và tang lễ không đóng vai trò trang trí. Chúng định hình nghề nghiệp của nhân vật, quy tắc của thế giới điện ảnh và từng bước phát triển của bí ẩn. Đây là khác biệt giữa việc dùng văn hóa như phông nền với việc biến văn hóa thành động cơ của kịch bản.
Đối với độc giả Việt Nam quan tâm đến xã hội Hàn Quốc, “Quật mộ” là dịp quan sát một Hàn Quốc khác với hình ảnh đô thị hiện đại thường thấy. Đằng sau những tòa nhà, công nghệ và ngành giải trí phát triển vẫn là một xã hội đối thoại liên tục với tổ tiên, ký ức và tín ngưỡng dân gian. Bộ phim không thể đại diện cho toàn bộ đời sống Hàn Quốc, nhưng thành công của nó cho thấy các chủ đề ấy vẫn đủ sức chạm tới hàng triệu người.
Giá trị lâu dài của “Quật mộ” vì thế không chỉ nằm ở kỷ lục phòng vé. Tác phẩm đặt ra một gợi ý rộng hơn cho điện ảnh châu Á: câu chuyện càng bám rễ sâu vào văn hóa bản địa, nó càng có cơ hội tạo nên tiếng nói riêng, miễn là được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh chặt chẽ và dễ tiếp cận. Với Việt Nam, đây cũng là lời nhắc rằng những chất liệu tưởng như quen thuộc trong đời sống cộng đồng vẫn có thể trở thành nguồn sáng tạo mới, nếu người làm phim tiếp cận bằng sự hiểu biết, tôn trọng và năng lực kể chuyện.
Nhận xét
Đăng nhận xét