Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Một chuyến đi Jeju, một khoảng cách gia đình kéo dài 10 năm
Không bắt đầu từ một biến cố giật gân, bộ phim mới của đạo diễn Hong Sang-soo đặt ra tình huống gần gũi nhưng chứa đựng nhiều câu hỏi: một người con gái tìm đến gặp mẹ sau 10 năm xa cách. Với khán giả Việt Nam, nơi những cuộc đoàn tụ thường gắn với Tết, giỗ chạp hay một lần trở về quê, câu chuyện ấy dễ gợi liên tưởng đến những mối quan hệ tưởng như bền chặt nhưng vẫn có thể bị thời gian làm cho xa lạ.
Theo thông báo ngày 11 của đơn vị phát hành Jeonwonsa, phim mang tên tiếng Hàn “눈 둘 데가 없네”, do Hong Sang-soo đạo diễn và Kim Min-hee đóng chính, dự kiến ra rạp tại Hàn Quốc ngày 21/10. Nhan đề có thể tạm hiểu là “Không biết nhìn vào đâu”; đây không phải tên phát hành chính thức tại Việt Nam. Tác phẩm là phim dài thứ 35 của nhà làm phim Hàn Quốc.
Nhân vật trung tâm là Sang-hee, một người con trong gia đình có cha mẹ ly hôn. Cô đến đảo Jeju để gặp người mẹ mà mình đã không gặp suốt một thập niên. Phần giới thiệu hiện có chưa hé lộ nguyên nhân cụ thể của cuộc xa cách, cũng chưa cho biết cuộc hội ngộ sẽ dẫn đến hòa giải hay làm lộ thêm những rạn nứt. Chính khoảng trống ấy khiến tiền đề của bộ phim đáng chú ý: trở về gặp một người thân không đồng nghĩa với việc có thể lập tức trở lại làm người thân như trước.
Đằng sau cuộc đoàn tụ là câu hỏi về sự thân thuộc
Mười năm là khoảng thời gian đủ dài để một người thay đổi thói quen, cách nhìn cuộc sống và cả ký ức về gia đình. Khi mẹ và con gặp lại nhau, điều họ đối diện có thể không chỉ là người đang ngồi trước mặt mà còn là hình ảnh đã giữ trong lòng từ nhiều năm trước. Đây là hướng đọc được gợi ra từ nội dung giới thiệu, chứ chưa phải kết luận về diễn biến hoặc thông điệp cuối cùng của tác phẩm.
Chi tiết cha mẹ ly hôn cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Nó xác định hoàn cảnh của Sang-hee, nhưng không đủ để quy trách nhiệm cho người mẹ, người cha hay bản thân người con. Nếu chỉ xem bộ phim như câu chuyện một đứa con trở về tha thứ cho cha mẹ, khán giả có thể vô tình áp đặt một khuôn mẫu đạo đức trước khi biết những nhân vật ấy đã trải qua điều gì. Một cuộc gặp sau nhiều năm đôi khi cần sự lắng nghe hơn là một phán quyết.
Đối với người Việt, đề tài này gần với những băn khoăn vẫn xuất hiện trong đời sống: có nên chủ động nối lại liên lạc sau một bất hòa, nói gì trong lần gặp đầu tiên, và làm sao để quan tâm mà không xâm phạm ranh giới của nhau. Sự gần gũi đó không có nghĩa gia đình Việt Nam và Hàn Quốc giống hệt nhau. Nó cho thấy một câu chuyện đặt trong xã hội Hàn Quốc vẫn có thể mở ra cuộc đối thoại vượt khỏi khác biệt ngôn ngữ và phong tục.
Jeju không chỉ là hình ảnh của một điểm nghỉ dưỡng
Trong hình dung của nhiều người xem phim Hàn tại Việt Nam, Jeju thường gắn với phong cảnh biển đảo, những chuyến nghỉ ngơi hoặc câu chuyện tình cảm. Đây là hòn đảo nằm ngoài khơi phía nam bán đảo Triều Tiên, đồng thời là địa danh du lịch nổi tiếng của Hàn Quốc. Tuy nhiên, trong phần nội dung được công bố của bộ phim này, ý nghĩa rõ ràng nhất của Jeju không phải một nơi để đi chơi: đó là nơi Sang-hee tìm đến gặp mẹ.
Sự khác biệt ấy đáng lưu ý. Cùng là một chuyến đi, nhưng hành trình thăm người thân lâu ngày không gặp mang tâm thế khác với một kỳ nghỉ. Người đi có thể biết mình sẽ đến đâu mà vẫn không biết cuộc gặp sẽ diễn ra thế nào. Với độc giả Việt Nam, có thể hình dung sự khác nhau giữa việc mua vé về quê để nghỉ lễ và mua vé về để đối diện một chuyện gia đình đã để ngỏ nhiều năm. Đích đến giống nhau, nhưng sức nặng tinh thần không giống nhau.
Dù vậy, chưa có cơ sở từ phần giới thiệu để khẳng định cảnh quan Jeju được sử dụng như biểu tượng của chữa lành, cô độc hay tự do. Những cách diễn giải ấy cần dựa trên bộ phim hoàn chỉnh. Ở thời điểm này, điều có thể nói chắc là chuyến thăm đảo và cuộc gặp mẹ tạo thành trục chính của câu chuyện, thay vì chỉ đóng vai trò phông nền cho một tuyến truyện khác.
Giải thưởng quốc tế tạo sự chú ý, không thay thế trải nghiệm xem phim
Theo thông tin giới thiệu tác phẩm, bộ phim được mời tham dự hạng mục tranh giải tại kỳ Liên hoan phim Locarno được nguồn tin nêu là lần thứ 79. Tại đây, Hong Sang-soo nhận giải đạo diễn, còn Kim Min-hee giành giải diễn xuất xuất sắc nhất. Tác phẩm đồng thời được trao giải của Ban giám khảo Đại kết. Những ghi nhận này là điểm tựa đáng kể cho việc giới thiệu phim trước khi ra rạp ở thị trường trong nước.
Locarno là liên hoan phim tổ chức tại Thụy Sĩ. Với độc giả không thường xuyên theo dõi điện ảnh nghệ thuật, cần phân biệt giải thưởng tại liên hoan phim với mức độ phổ biến ngoài phòng vé. Một giải đạo diễn phản ánh đánh giá của ban giám khảo về thành tựu làm phim trong phạm vi cuộc thi; giải diễn xuất ghi nhận phần thể hiện của diễn viên. Chúng không đồng nghĩa với dự báo doanh thu, cũng không bảo đảm mọi khán giả sẽ có cùng cảm nhận.
Giải của Ban giám khảo Đại kết có tính chất riêng. Theo phần giới thiệu, giải do ban giám khảo liên quan đến các giáo hội Tin Lành và Công giáo tại Thụy Sĩ trao cho tác phẩm truyền tải thông điệp về đời sống và phẩm giá con người. Không nên từ đó suy ra đây nhất thiết là phim về tôn giáo, hoặc mặc định bộ phim có một kết thúc mang tính cứu rỗi. Phạm vi quan tâm của giải thưởng rộng hơn việc tác phẩm có xuất hiện nghi lễ hay nhân vật tôn giáo hay không.
Đặt cạnh câu chuyện mẹ con xa cách, ba giải thưởng gợi sự chú ý đến cả cách kể, diễn xuất và chiều kích con người của tác phẩm. Nhưng để biết những yếu tố ấy kết nối ra sao, khán giả vẫn cần xem phim. Đây cũng là cách tiếp cận hữu ích với điện ảnh liên hoan nói chung: dùng giải thưởng như một chỉ dấu để khám phá, không dùng nó thay cho đánh giá độc lập.
Kim Min-hee đứng trước máy quay và tham gia tổ chức sản xuất
Kim Min-hee đảm nhận vai Sang-hee, người con gái thực hiện chuyến đi gặp mẹ. Vai diễn đặt cô ở trung tâm một tình huống mà sự thay đổi trong quan hệ giữa các nhân vật có thể quan trọng không kém những sự kiện xảy ra bên ngoài. Giải diễn xuất được thông tin giới thiệu nhắc tới làm tăng kỳ vọng, song chưa đủ căn cứ để mô tả cụ thể cách diễn, những cảnh nổi bật hay mức độ chuyển biến tâm lý của nhân vật.
Bên cạnh công việc diễn viên, Kim Min-hee còn được ghi tên ở vị trí quản lý sản xuất. Đây là điểm cần phân biệt với danh nghĩa nhà đầu tư hoặc người sở hữu dự án: thông tin về chức danh này không tự động cho biết cô góp bao nhiêu vốn hay nắm quyền quyết định đến đâu. Điều có thể xác nhận từ phần giới thiệu là cô tham gia cả hoạt động trước máy quay lẫn công việc tổ chức sản xuất phía sau bộ phim.
Dàn diễn viên còn có Choi Myung-gil, Kwon Hae-hyo, Shin Seok-ho và Park Mi-so. Trong đó, Choi Myung-gil lần đầu góp mặt trong một tác phẩm của Hong Sang-soo. Sự tham gia của một gương mặt mới trong quá trình hợp tác với đạo diễn là chi tiết đáng theo dõi, nhưng nguồn thông tin hiện có chưa nêu rõ vai diễn của bà. Vì vậy, không nên mặc nhiên gán cho bà vai người mẹ chỉ từ tiền đề câu chuyện và danh sách diễn viên.
Một tác phẩm cho thấy mức độ tập trung trong quá trình sáng tạo
Ở phim dài thứ 35, Hong Sang-soo không chỉ đạo diễn mà còn đảm nhận kịch bản, quay phim, thu âm, dựng phim và âm nhạc. Danh sách công việc cho thấy nhiều khâu định hình tác phẩm tập trung vào cùng một người. Từ việc nhân vật nói gì đến hình ảnh được ghi lại thế nào, âm thanh nào được giữ lại và các cảnh được đặt cạnh nhau ra sao, dấu ấn của người làm phim có điều kiện hiện diện xuyên suốt quá trình sáng tạo.
Cách tổ chức này khác với hình dung quen thuộc về một dự án điện ảnh thương mại có nhiều bộ phận chuyên môn tách biệt. Nó đặt ra một hướng quan sát đáng quan tâm: khi đạo diễn trực tiếp xử lý nhiều công đoạn, mối liên hệ giữa ý tưởng ban đầu và hình thức cuối cùng của bộ phim sẽ được thể hiện như thế nào. Tuy nhiên, danh sách chức danh không đủ để kết luận đoàn phim có bao nhiêu người, chi phí thấp đến mức nào hoặc thời gian quay kéo dài bao lâu.
Với người làm phim độc lập tại Việt Nam, đây có thể là một trường hợp để tham khảo về tổ chức sáng tạo, chứ không phải công thức nên sao chép nguyên trạng. Việc một người kiêm nhiều nhiệm vụ luôn phụ thuộc vào năng lực, điều kiện kỹ thuật và yêu cầu của từng dự án. Số lượng đầu việc tự thân không chứng minh chất lượng; điều quan trọng vẫn là những lựa chọn ấy có phục vụ câu chuyện và tạo nên một tác phẩm nhất quán hay không.
Khán giả và thị trường Việt Nam có thể chờ đợi điều gì?
Trước hết, lịch 21/10 được công bố là lịch phát hành tại Hàn Quốc, không phải Việt Nam. Thông tin được cung cấp chưa nêu đơn vị mua bản quyền trong nước, ngày chiếu tại rạp Việt hay nền tảng trực tuyến dành cho người xem Việt Nam. Vì vậy, hiện chưa thể khẳng định khán giả trong nước sẽ được xem phim vào cùng thời điểm, cũng chưa có căn cứ để dự báo tác động doanh thu đối với thị trường Việt.
Dù chưa có kế hoạch phát hành tại Việt Nam, tác phẩm vẫn đáng chú ý với những người muốn tìm hiểu điện ảnh Hàn Quốc ngoài các dòng phim giải trí quen thuộc. Một câu chuyện gia đình có quy mô riêng tư giúp mở rộng cách nhìn về văn hóa Hàn: không chỉ có phong cảnh đẹp, ngôi sao hay những tình tiết kịch tính, mà còn có sự ngập ngừng trong quan hệ giữa những người ruột thịt. Chính những vấn đề đời thường ấy có thể tạo điểm gặp với trải nghiệm của khán giả Việt.
Nếu được đưa về Việt Nam, khâu giới thiệu nên làm rõ tiền đề mẹ con gặp lại sau 10 năm, thay vì chỉ dựa vào tên diễn viên hoặc danh sách giải thưởng. Phụ đề cũng sẽ là yếu tố quan trọng đối với một câu chuyện đặt nặng quan hệ gia đình. Tiếng Hàn và tiếng Việt đều có hệ thống xưng hô thể hiện tuổi tác, vị thế và mức độ thân mật, nhưng không tương ứng hoàn toàn. Lựa chọn cách xưng hô phù hợp có thể giúp người xem hiểu khoảng cách giữa các nhân vật mà không cần lời giải thích dài dòng.
Đối với các đơn vị phát hành và tổ chức chiếu phim tại Việt Nam, đây mới là một khả năng cần cân nhắc, chưa phải cơ hội kinh doanh đã được chứng minh. Giải thưởng có thể hỗ trợ truyền thông, còn nhu cầu thực tế phải được đánh giá riêng. Ở bình diện giao lưu văn hóa Việt - Hàn, giá trị tiềm năng nằm ở việc tạo thêm không gian tiếp xúc với những cách kể chuyện đa dạng, thay vì để hình dung về điện ảnh một quốc gia chỉ tập trung vào vài thể loại nổi bật.
Từ thành công ở liên hoan đến cuộc gặp với công chúng
Điều cần theo dõi tiếp theo là cách bộ phim bước từ sự ghi nhận của giới chuyên môn đến trải nghiệm của người xem tại rạp Hàn Quốc. Giải thưởng tạo ra sự chú ý ban đầu; phản hồi sau phát hành mới giúp nhận diện rõ hơn tác phẩm được đón nhận ra sao. Các kế hoạch phát hành quốc tế, nếu được công bố, cũng sẽ cho biết câu chuyện của Sang-hee có thể đến với khán giả ngoài Hàn Quốc bằng những con đường nào.
Chỉ từ một tác phẩm, chưa thể kết luận điện ảnh Hàn đang chuyển hướng sang đề tài đoàn tụ gia đình, hay khán giả đang thay đổi thị hiếu. Nhưng bộ phim nhắc đến một thực tế đáng quan tâm khi theo dõi văn hóa Hàn Quốc: bên cạnh các sản phẩm hướng tới số đông, vẫn có những câu chuyện lấy một cuộc gặp và một mối quan hệ làm trọng tâm. Với người xem Việt Nam, đó là lời mời mở rộng lựa chọn thưởng thức, đồng thời nhìn lại những điều gần gũi trong chính đời sống mình.
Sang-hee đến Jeju để gặp mẹ, nhưng việc rút ngắn khoảng cách địa lý mới chỉ là bước đầu. Khoảng cách của 10 năm có thể đòi hỏi nhiều hơn một chuyến đi. Bộ phim sẽ xử lý điều đó như thế nào vẫn cần chờ tác phẩm lên tiếng; còn ngay từ tiền đề, nó đã đặt ra một câu hỏi không xa lạ với bất cứ gia đình nào: sau quá lâu không ở bên nhau, chúng ta bắt đầu lại bằng cách nào?
Nhận xét
Đăng nhận xét