Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Vượt rào cản thân phận để theo đuổi học vấn
Park Je-ga (1750-1805) là một học giả Silhak, tức phái Thực học, tiêu biểu vào cuối thời Joseon. Ông hoạt động tại Kyujanggak, thư viện kiêm cơ quan nghiên cứu của hoàng gia, và nổi tiếng với tác phẩm “Bukhak ui”, trong đó đề xuất phát triển công thương nghiệp, mở rộng ngoại thương và tiếp thu khoa học kỹ thuật để cải thiện đời sống người dân.
Park Je-ga sinh ra trong gia đình có cha là Park Pyeong, từng giữ chức quan thừa chỉ, nhưng mang thân phận con thứ. Trong xã hội Joseon phân chia đẳng cấp chặt chẽ, địa vị này khiến ông chịu nhiều hạn chế trên con đường làm quan. Sau khi cha qua đời, ông rời nhà chính và sống trong hoàn cảnh khó khăn.
Từ nhỏ, Park Je-ga đã bộc lộ năng khiếu thơ ca, thư pháp và hội họa. Ông chuyên tâm học tập, nhiều lần chép lại những cuốn sách đã đọc. Sau khi kết hôn năm 1766, ông nhận được sự hỗ trợ của gia đình bên vợ để tiếp tục học chữ và Tân Nho giáo.
Khoảng năm 19 tuổi, Park Je-ga theo học Park Ji-won, đồng thời giao du với các trí thức thuộc phái Bắc học như Lee Deok-mu, Yu Deuk-gong và Lee Seo-gu. Ông cũng có quan hệ học thuật với Jeong Yak-yong. Năm 1776, bốn người cùng xuất bản tập thơ “Geonyeonjip”, tác phẩm sau đó được biết đến tại nhà Thanh. Trước đó, nỗ lực bước vào quan trường bằng chế độ tiến cử năm 1773 của Park Je-ga đã thất bại vì thân phận con thứ.
Tìm hướng cải cách từ những chuyến đi nhà Thanh
Năm 1778, Park Je-ga lần đầu sang nhà Thanh trong đoàn sứ bộ tạ ơn do Chae Je-gong dẫn đầu. Tại đây, ông gặp gỡ nhiều học giả Trung Quốc và quan sát đời sống, thiết chế xã hội cùng trình độ kỹ thuật của nước này. Sau khi trở về, ông tập hợp những điều đã chứng kiến để viết “Bukhak ui”.
Tác phẩm gồm phần nội thiên, trình bày các biện pháp cải tiến công cụ và cơ sở phục vụ đời sống, cùng phần ngoại thiên, phân tích những bất cập trong hệ thống chính trị, xã hội Joseon và đề xuất cải cách. Qua tổng cộng bốn chuyến đi nhà Thanh và giao lưu với hơn 100 trí thức Trung Quốc, Park Je-ga hình thành một tầm nhìn vượt khỏi khuôn khổ khép kín của xã hội đương thời.
Khác với quan điểm bài Thanh phổ biến trong một bộ phận sĩ phu Joseon, ông coi nhà Thanh là một quốc gia văn minh đã tiếp nhận tri thức mới và khoa học kỹ thuật phương Tây. Park Je-ga phê phán chủ trương chinh phạt phương Bắc là thiếu thực tế, cho rằng Joseon cần học hỏi những thể chế và kỹ thuật tiên tiến để thoát nghèo.
Ông cũng chỉ trích thái độ khước từ cái mới chỉ vì khác biệt, khi con người dùng cách nhìn hạn hẹp để đánh giá những biến đổi rộng lớn mà mình chưa hiểu hết. Với Park Je-ga, học hỏi nước ngoài không đồng nghĩa từ bỏ bản sắc, mà là lựa chọn thực dụng nhằm giải quyết những vấn đề trong nước.
Từ Kyujanggak đến các đề án cải cách
Năm 1779, vua Jeongjo lập chức kiểm thư quan tại Kyujanggak và bổ nhiệm Park Je-ga cùng Lee Deok-mu, Yu Deuk-gong và Seo Yi-su. Đây là kết quả từ chính sách nới hạn chế đối với tầng lớp con thứ. Trong 13 năm làm việc tại các vị trí trong và ngoài Kyujanggak, ông được tiếp cận kho sách hoàng gia, tham gia hiệu đính và xuất bản nhiều công trình theo lệnh nhà vua.
Park Je-ga sau đó đảm nhiệm một số chức vụ trong triều và địa phương. Năm 1794, ông đỗ đầu kỳ thi võ tại Chundangdae rồi giữ chức chỉ huy trong quân đội. Ông cũng từng làm quan tại Yangpyeong, Yeongpyeong và Buyeo.
Khi vua Jeongjo yêu cầu các quan đề xuất biện pháp khắc phục tệ nạn vào năm 1786, Park Je-ga trình một chương trình cải cách rộng, từ xóa bỏ phân biệt thân phận, thúc đẩy công thương nghiệp và ngoại thương đến giáo dục khoa học kỹ thuật, thậm chí mời các giáo sĩ phương Tây sang Joseon. Ông chủ trương tuyển dụng người có năng lực bất kể xuất thân, đồng thời phê phán tình trạng dòng dõi và chức tước được truyền nối dưới danh nghĩa khoa cử.
Những đề xuất này trực tiếp va chạm với lợi ích của tầng lớp thống trị và vấp phải sự phản đối của phái Noron bảo thủ. Trong lĩnh vực văn chương, Park Je-ga cũng không chấp nhận lối viết khuôn mẫu. Ông coi những gì con người trực tiếp nhìn thấy, nghe thấy trong đời sống là nguồn chất liệu của thơ văn. Khi vua Jeongjo tiến hành cuộc chỉnh đốn văn phong, ông phải nộp bản tự kiểm vì bị cho là sử dụng lối viết không chính thống, nhưng nội dung văn bản lại thể hiện sự bảo vệ mạnh mẽ đối với quan niệm sáng tác của mình.
Làm giàu đất nước bằng lưu thông hàng hóa
Trong “Bukhak ui”, Park Je-ga bác bỏ suy nghĩ rằng tiết kiệm một cách tuyệt đối có thể cứu nền kinh tế. Ông cho rằng tiêu dùng thúc đẩy sản xuất; khi thương mại phát triển, thủ công nghiệp và nông nghiệp cũng có điều kiện đi lên.
Park Je-ga đề nghị mở rộng lưu thông tiền tệ, ngăn việc đúc tiền kém chất lượng, xây đường cho xe vận tải và tăng sử dụng tàu thuyền để thúc đẩy trao đổi hàng hóa trong nước lẫn ngoại thương. Ông muốn giảm sự khinh miệt đối với thương nhân, đưa hoạt động buôn bán lén lút thành giao dịch hợp pháp và mở các cảng thương mại tại Gaeseong, Incheon cùng một số khu vực ven sông ở Chungcheong và Jeolla.
Theo ông, Joseon trước hết nên mở rộng giao thương với miền nam Trung Quốc và Sơn Đông. Khi quốc lực tăng lên, mạng lưới đối tác có thể vươn tới Nhật Bản, An Nam và khu vực của người Duy Ngô Nhĩ. Ông cũng đề xuất mời người phương Tây đến truyền dạy kỹ thuật quan sát thiên văn, nông nghiệp, nuôi tằm, y dược, xây thành và cầu, khai khoáng, sản xuất thủy tinh, chế tạo hỏa khí, vận hành xe và đóng tàu.
Park Je-ga nhìn nông nghiệp như một bộ phận gắn chặt với thị trường, thủ công nghiệp và giao thông, thay vì một ngành có thể phát triển riêng rẽ. Vì vậy, cải tiến nông cụ và phương pháp canh tác phải được thực hiện đồng thời với mở rộng lưu thông. Ông còn cho rằng tầng lớp sĩ phu cần tham gia lao động, sản xuất nông nghiệp và thương mại để giảm số người không trực tiếp tạo ra của cải.
Nhà tư tưởng này không dùng khái niệm thanh bần để tô đẹp sự thiếu thốn. “Bukhak ui” mô tả thực trạng một ngôi làng có mười hộ nhưng chỉ vài nhà đủ ăn hai bữa mỗi ngày. Với Park Je-ga, nghèo đói không phải trạng thái cao quý về đạo đức, mà là môi trường có thể làm tinh thần con người suy kiệt. Bởi vậy, gia tăng của cải quốc gia và nâng cao đời sống dân chúng phải là mục tiêu quan trọng của học thuật.
An Nam trong tầm nhìn giao thương của học giả Joseon
Việc Park Je-ga nhắc đến An Nam, tên gọi gắn với Việt Nam trong sử liệu khu vực thời bấy giờ, cho thấy phạm vi thương mại mà ông hình dung không chỉ giới hạn ở Trung Quốc và Nhật Bản. Tuy nhiên, đây mới là một đề xuất về hướng mở rộng đối tác sau khi Joseon đã củng cố quốc lực, chứ không phải mô tả một chương trình giao thương cụ thể đã được triển khai.
Nhà cải cách đồng thời là nghệ sĩ
Bên cạnh tư tưởng kinh tế và xã hội, Park Je-ga còn có tài về thơ, thư pháp và hội họa. Qua giao lưu với giới học giả nhà Thanh, ông tiếp nhận hình thức câu đối vào Joseon và sử dụng nhiều lối chữ khác nhau. Phong cách thư pháp của ông được xem là một trong những tiền đề cho sự hình thành thư pháp Chusa về sau. Kim Jeong-hui, nhân vật gắn liền với phong cách này, từng học văn và họa dưới sự chỉ dẫn của Park Je-ga.
Ông sáng tác tranh phong cảnh, chân dung và tranh động vật như chim trĩ, cá. Một số tác phẩm hội họa và thư pháp còn được lưu truyền. Ngoài “Bukhak ui”, Park Je-ga để lại các trước tác như “Jeongyujip”, “Jeongyusigo” và “Myeongnongchogo”.
Năm 1801, sau chuyến đi nhà Thanh lần thứ tư, Park Je-ga bị nghi liên quan đến vụ án thư từ phản nghịch của một người thuộc gia đình thông gia và bị đày tới Jongseong. Ông được trả tự do năm 1805 nhưng qua đời vì bệnh trong cùng năm. Mộ ông hiện ở Gwangju, tỉnh Gyeonggi.
Các đề xuất của Park Je-ga không được tiếp nhận đầy đủ trong một xã hội sĩ phu vốn coi nhẹ thương mại và buôn bán. Những biến động chính trị sau khi vua Jeongjo qua đời cũng khiến ông mất cơ hội thực hiện lý tưởng. Dù vậy, Park Je-ga vẫn được nhớ đến như người hệ thống hóa tư tưởng Bắc học, đặt mục tiêu đưa tri thức vào đời sống, quốc phòng và quản trị quốc gia, đồng thời tìm kiếm con đường tiếp thu thành tựu bên ngoài để người dân có cuộc sống tốt hơn.
Nhận xét
Đăng nhận xét