Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Một gương mặt khác của điện ảnh Hàn Quốc
Nhắc đến phim Hàn Quốc, nhiều khán giả Việt Nam dễ nghĩ tới những chuyện tình lãng mạn, các gia đình giàu có hoặc những tác phẩm thương mại có ngôi sao dẫn dắt. Nhưng điện ảnh nước này còn có một dòng chảy khác: những bộ phim độc lập đưa người xem đến gần các phận đời gai góc, nơi gia đình không chỉ là chỗ dựa mà còn có thể là nguồn gốc của tổn thương. Breathless, do Yang Ik-jun viết kịch bản, đạo diễn và đóng vai chính, là một tác phẩm tiêu biểu để nhìn vào dòng chảy ấy.
Ra rạp tại Hàn Quốc ngày 16/4/2009, bộ phim xoay quanh cuộc gặp giữa Sang-hoon, một người đàn ông sống bằng công việc dùng vũ lực thuê, và nữ sinh trung học Yeon-hee. Hai con người ở những hoàn cảnh khác nhau tìm thấy sự đồng cảm khi đều mang theo những vết thương từ gia đình. Đây không phải câu chuyện về một mái nhà êm ấm bị thử thách trong chốc lát, mà là cách quá khứ bạo lực tiếp tục bám vào đời sống và quan hệ giữa con người với nhau.
Nhìn lại Breathless vì vậy không chỉ là điểm lại một tác phẩm từng thắng giải. Hành trình của phim cho thấy một hướng tiếp cận khán giả quốc tế của điện ảnh Hàn Quốc: xuất phát từ một câu chuyện rất cụ thể trong xã hội mình, nhưng chạm đến những cảm xúc không thuộc riêng một quốc gia. Với người xem Việt Nam, đó cũng là cơ hội tiếp cận văn hóa Hàn Quốc ngoài hình ảnh hào nhoáng thường thấy trên màn ảnh giải trí.
Từ bộ phim độc lập đến giải Tiger ở Rotterdam
Theo thông tin đăng ký của Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc, Breathless là phim tâm lý chính kịch của Hàn Quốc, được sản xuất năm 2008 bởi Mol Film và do Jinjin Pictures phát hành. Phim dài 130 phút, được phân loại không dành cho khán giả vị thành niên tại Hàn Quốc. Việc phân biệt năm sản xuất 2008 với thời điểm phát hành thương mại năm 2009 là cần thiết, bởi hành trình liên hoan phim của tác phẩm đã bắt đầu trước khi khán giả trong nước được xem phim ngoài rạp.
Tháng 2/2009, Breathless nhận giải VPRO Tiger tại Liên hoan phim quốc tế Rotterdam. Đến tháng 3 cùng năm, phim tiếp tục giành giải thưởng lớn và giải của giới phê bình quốc tế tại Liên hoan phim châu Á Deauville. Như vậy, trước ngày công chiếu ở Hàn Quốc, tác phẩm đã có sự ghi nhận từ hai điểm đến điện ảnh tại châu Âu.
Đối với độc giả ít theo dõi điện ảnh nghệ thuật, cần hiểu rằng liên hoan phim và thị trường rạp chiếu là hai không gian có liên hệ nhưng không đồng nhất. Giải thưởng có thể giúp một tác phẩm được chú ý, tạo thêm cơ hội giới thiệu với khán giả ở nước ngoài. Tuy nhiên, giải thưởng không tự động bảo đảm doanh thu hay số suất chiếu. Trường hợp Breathless đáng quan tâm ở chỗ dấu ấn quốc tế xuất hiện sớm, trở thành một phần quan trọng trong cách bộ phim được nhận diện.
Khái niệm phim độc lập cũng không nên được hiểu đơn giản là phim ít tiền hoặc phim khó xem. Trong trường hợp này, những dữ kiện chắc chắn là tư cách tác phẩm độc lập và vai trò sáng tạo tập trung ở Yang Ik-jun. Tư liệu được cung cấp không nêu kinh phí, nên không có cơ sở để dựng nên câu chuyện về một mức đầu tư cụ thể hay hiệu quả sinh lời của bộ phim.
Sang-hoon và Yeon-hee: Gặp nhau giữa những tổn thương
Yang Ik-jun vào vai Sang-hoon, một người đàn ông thường xuyên sử dụng bạo lực với người khác. Cụm từ chỉ nghề nghiệp của nhân vật trong tiếng Hàn có thể hiểu là một dạng côn đồ làm công việc dùng vũ lực thuê, chứ không phải nhân viên dịch vụ thông thường. Việc giải thích này giúp người xem Việt Nam hình dung đúng môi trường sống của Sang-hoon: bạo lực không chỉ xuất hiện trong một cơn nóng giận, mà đã trở thành cách anh ứng xử với thế giới xung quanh.
Trong một lần gây sự trên đường, Sang-hoon gặp Yeon-hee, do Kim Kkot-bi thủ vai. Nữ sinh không tỏ ra sợ hãi trước anh. Phản ứng ấy khiến Sang-hoon chú ý, rồi quá trình gần gũi dần giúp hai người nhận ra sự tương đồng trong những tổn thương mà họ mang theo. Phim còn có Lee Hwan trong vai Young-jae.
Điểm đáng chú ý của câu chuyện không nằm ở việc biến một nhân vật hung hãn thành người dễ được yêu mến. Sang-hoon vừa là người chịu đựng hậu quả của quá khứ, vừa là người gây bạo lực trong hiện tại. Hai mặt ấy cần được nhìn nhận đồng thời. Hiểu một người bị tổn thương như thế nào không đồng nghĩa với việc miễn trách nhiệm cho những gì người đó gây ra.
Cũng vì vậy, quan hệ giữa Sang-hoon và Yeon-hee nên được tiếp cận trước hết như cuộc gặp của hai con người tìm thấy sự đồng cảm, thay vì vội gắn vào một khuôn mẫu tình cảm quen thuộc. Những thông tin về phim nhấn mạnh khoảng cách trong đời sống, sự gần gũi hình thành từ nỗi đau và ảnh hưởng của gia đình. Đó là cơ sở để đọc câu chuyện, không phải lời hứa về một hành trình chữa lành dễ dàng.
Khi gia đình không chỉ là nơi trở về
Trong bối cảnh Việt Nam, cách nói “gia đình là chỗ dựa” rất quen thuộc. Khán giả cũng thường gặp trên phim những câu chuyện cha mẹ hy sinh, con cái trở về hoặc các thành viên vượt qua bất hòa để đoàn tụ. Breathless đi vào một phía khó nói hơn của cùng chủ đề: điều gì xảy ra khi chính những người thân thiết nhất để lại thương tích tinh thần, và người mang thương tích ấy tiếp tục làm đau người khác?
Với Sang-hoon, gia đình gắn với những mất mát mà anh chưa thể thoát khỏi. Chi tiết người cha ra tù sau 15 năm khiến các cảm xúc liên quan đến quá khứ gia đình trở lại. Đây không đơn thuần là một mốc thời gian trong cốt truyện. Nó đặt nhân vật trước sự hiện diện của một người thân mà quan hệ với anh đã bị phủ bóng bởi những điều xảy ra trước đó.
Từ góc độ phân tích, bộ phim gợi câu hỏi về sự tiếp diễn của bạo lực: một người quen sống trong tổn thương sẽ mang những gì vào các mối quan hệ sau này? Câu hỏi ấy gần gũi với khán giả ở nhiều nơi, bởi việc cùng sống dưới một mái nhà không đương nhiên tạo ra cảm giác an toàn. Tình thân và đau khổ có thể tồn tại trong cùng một quan hệ.
Dù vậy, không nên dùng số phận của Sang-hoon hay Yeon-hee để khái quát mọi gia đình Hàn Quốc. Đây là các nhân vật trong một tác phẩm hư cấu, không phải mẫu khảo sát xã hội. Giá trị của phim nằm ở khả năng buộc người xem chú ý đến những trải nghiệm dễ bị bỏ qua, chứ không nằm ở việc cung cấp một chân dung đại diện cho toàn bộ đất nước.
Giải thưởng đến từ cả ban giám khảo lẫn khán giả
Sau Rotterdam và Deauville, hành trình được ghi nhận của Breathless tiếp tục mở rộng. Tháng 5/2009, tác phẩm nhận giải thưởng lớn tại Liên hoan phim châu Á Barcelona. Tháng 7 cùng năm, phim giành giải NETPAC tại Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vary và giải phim hay nhất tại Liên hoan phim Fantasia ở Montreal. NETPAC là Mạng lưới quảng bá điện ảnh châu Á; việc nhắc đầy đủ tên gọi giúp phân biệt giải này với giải thưởng cao nhất của toàn bộ một liên hoan phim.
Điều đáng lưu ý là phản hồi tích cực không chỉ đến từ các hội đồng chuyên môn. Breathless nhận giải khán giả tại Liên hoan phim Hàn Quốc Florence vào tháng 3/2009 và tại Liên hoan phim độc lập quốc tế Buenos Aires vào tháng 4 cùng năm. Các giải thưởng này bổ sung một góc nhìn khác cho hồ sơ của tác phẩm: ngoài đánh giá của giới làm nghề và phê bình, phim còn được người xem tại những sự kiện đó lựa chọn.
Dĩ nhiên, khán giả liên hoan phim không đại diện cho toàn bộ công chúng tại Italy, Argentina hay bất kỳ thị trường nào. Không thể từ một giải khán giả suy ra bộ phim đã trở thành hiện tượng đại chúng ở quốc gia tổ chức. Nhưng khi một câu chuyện về tổn thương gia đình tại Hàn Quốc được đón nhận ở nhiều không gian văn hóa, có cơ sở để nhận xét rằng chủ đề và cách thể hiện của nó đã vượt qua một phần rào cản ngôn ngữ.
Nhìn theo hướng này, danh sách giải thưởng không chỉ có chức năng làm đẹp hồ sơ. Nó cho thấy nhiều nhóm người xem đã gặp nhau ở sự ghi nhận dành cho một tác phẩm gai góc. Đây là điểm đáng suy nghĩ khi bàn về khả năng đi xa của phim độc lập: sự gần gũi không nhất thiết đến từ những câu chuyện dễ chịu, mà có thể bắt nguồn từ cảm xúc khó đối diện nhưng dễ nhận ra.
Yang Ik-jun và Kim Kkot-bi trong tâm điểm diễn xuất
Vai trò của Yang Ik-jun đặc biệt ở chỗ anh đồng thời viết kịch bản, đạo diễn và đảm nhận Sang-hoon. Điều này đặt nhân vật trung tâm trực tiếp trong tay người định hình câu chuyện. Tuy nhiên, không nên từ đó mặc nhiên xem những gì xảy ra với Sang-hoon là tự truyện của Yang Ik-jun. Tư liệu về bộ phim trong câu chuyện này không cung cấp cơ sở cho một kết luận như vậy.
Diễn xuất của hai nhân vật chính được ghi nhận tại Liên hoan phim quốc tế Las Palmas vào tháng 3/2009: Yang Ik-jun nhận giải nam diễn viên xuất sắc, còn Kim Kkot-bi nhận giải nữ diễn viên xuất sắc. Đến tháng 7, Yang Ik-jun tiếp tục giành giải nam diễn viên xuất sắc tại Fantasia. Những kết quả này cho thấy sự chú ý dành cho Breathless không chỉ tập trung ở chủ đề xã hội hay tư cách phim độc lập, mà còn ở cách các diễn viên thể hiện con người trong câu chuyện.
Tại Hàn Quốc, Kim Kkot-bi nhận giải nữ diễn viên mới ở giải thưởng điện ảnh Daejong năm 2009. Cùng năm, giải thưởng điện ảnh Rồng Xanh trao giải nam diễn viên mới cho Yang Ik-jun và nữ diễn viên mới cho Kim Kkot-bi. Với độc giả Việt Nam, có thể hiểu đây là các hạng mục ghi nhận gương mặt mới trong hệ thống giải thưởng điện ảnh của Hàn Quốc; không nên tự suy diễn rằng chúng xác nhận bộ phim đầu tiên trong toàn bộ sự nghiệp của từng người.
Sự ghi nhận tiếp tục đến từ Nhật Bản. Trong bảng bình chọn Best 10 của Kinema Junpo năm 2010, Breathless đứng đầu hạng mục phim nước ngoài, còn Yang Ik-jun nhận giải đạo diễn phim nước ngoài. Tại Nhật, tác phẩm được phát hành với tên mang nghĩa “không thể thở nổi”, gần với cảm giác mà tên tiếng Anh Breathless gợi ra.
Khán giả và người làm phim Việt Nam có thể nhìn thấy gì?
Với khán giả Việt Nam, ý nghĩa gần nhất của Breathless là mở rộng cách nhìn về nội dung Hàn Quốc. Nếu chỉ tiếp xúc với các sản phẩm giải trí có bề ngoài hấp dẫn, người xem dễ bỏ lỡ những tác phẩm đi sâu vào đời sống bên lề và các quan hệ gia đình đổ vỡ. Bộ phim của Yang Ik-jun cho thấy cùng một nền điện ảnh có thể kể cả chuyện ước mơ lẫn chuyện con người bị quá khứ níu giữ.
Chủ đề gia đình cũng tạo ra một điểm tiếp cận tự nhiên cho người Việt. Trong môi trường coi trọng tình thân và trách nhiệm giữa các thế hệ, câu hỏi về ranh giới giữa yêu thương, bổn phận và tổn thương không xa lạ. Tuy nhiên, sự gần gũi về cảm xúc không có nghĩa hai xã hội có cùng hoàn cảnh hay cùng mức độ của một vấn đề. Người xem cần giữ khoảng cách đó để tránh biến việc thưởng thức phim thành so sánh văn hóa đơn giản.
Đối với người làm phim và các đơn vị giới thiệu điện ảnh tại Việt Nam, hành trình của Breathless là một trường hợp tham khảo về cách tác phẩm độc lập được nhận diện qua liên hoan phim. Một câu chuyện mang bối cảnh địa phương vẫn có thể tạo tiếng nói với người xem nước ngoài khi chạm đến trải nghiệm con người. Nhưng đây không phải công thức bảo đảm thành công: giải thưởng, khả năng bán bản quyền và sức hút phòng vé là những kết quả cần được xem xét riêng.
Tư liệu hiện có không nêu việc Breathless được phát hành tại Việt Nam, doanh thu từ khán giả Việt hay hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam. Vì vậy, chưa thể khẳng định tác động thương mại trực tiếp của phim đối với thị trường trong nước. Nếu được giới thiệu trong một chương trình chiếu phim, tính chất bạo lực và phân loại dành cho người trưởng thành tại Hàn Quốc là thông tin cần được truyền đạt rõ; việc phổ biến tại Việt Nam vẫn phải tuân theo quy định trong nước.
Nhìn lại thành công mà không đồng nhất giải thưởng với phòng vé
Theo thống kê phòng vé hằng tuần của hệ thống KOBIS thuộc Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc, tính đến ngày 26/4/2009, Breathless đạt 72.545 lượt khán giả tích lũy. Đây là con số tại một thời điểm cụ thể sau ngày ra rạp, không phải tổng lượng vé bán ra trong toàn bộ quá trình phát hành. Không có dữ liệu đầy đủ về doanh thu, chi phí và vòng đời khai thác, không thể kết luận bộ phim lãi hay lỗ.
Việc đặt con số ấy cạnh chuỗi giải thưởng giúp phân biệt hai thước đo thường bị nhập làm một. Thành công nghệ thuật có thể được thể hiện qua đánh giá chuyên môn, diễn xuất và sức sống của một tác phẩm trong các cuộc thảo luận điện ảnh. Thành công thương mại lại đòi hỏi dữ liệu về thị trường. Với phim độc lập, việc xem xét cả hai khía cạnh sẽ công bằng hơn cách chỉ đếm giải hoặc chỉ đếm vé.
Breathless vì thế là một trường hợp để suy nghĩ về con đường quốc tế của điện ảnh độc lập Hàn Quốc, chứ chưa đủ để tự nó chứng minh một xu hướng của toàn ngành. Điều đáng tiếp tục theo dõi ở những tác phẩm tương tự là liệu sự chú ý tại liên hoan phim có chuyển thành cơ hội tiếp cận hợp pháp, lâu dài cho khán giả ở các nước hay không, trong đó có Việt Nam.
Sau cùng, lý do trở lại với bộ phim nằm ở cuộc gặp giữa câu chuyện, diễn xuất và khả năng khơi gợi đối thoại. Yang Ik-jun đặt một con người thô bạo bên cạnh những vết thương không dễ gọi tên; Kim Kkot-bi mang đến nhân vật đối diện với anh mà không chỉ được xác định bằng sự sợ hãi. Từ một gia đình đầy tổn thương ở Hàn Quốc, tác phẩm mở ra câu hỏi rộng hơn: con người có thể xây dựng quan hệ với người khác ra sao khi vẫn mang theo bạo lực của quá khứ?
Nhận xét
Đăng nhận xét