Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Khi cánh cổng trường học khép lại giữa thảm họa
Một trường trung học vốn được xem là nơi an toàn, có lớp học, căng tin, phòng thể chất và những hành lang đông học sinh, bỗng trở thành tâm điểm của một đợt lây nhiễm xác sống. Đó là điểm xuất phát của 《Ngôi trường xác sống》, tên tiếng Anh là 《All of Us Are Dead》, loạt phim Hàn Quốc được Netflix phát hành từ ngày 28-1-2022. Thay vì đưa khán giả đến một thành phố đổ nát hay căn cứ quân sự bí mật, tác phẩm đặt những nhân vật chưa bước qua tuổi trưởng thành vào tình thế phải tự tìm đường sống ngay trong ngôi trường của mình.
Câu chuyện diễn ra tại trường trung học Hyosan, nơi một loại virus bất ngờ lan rộng và biến những người nhiễm bệnh thành xác sống hung dữ. Các học sinh bị cô lập trong khuôn viên trường, trong khi lực lượng bên ngoài, gồm quân đội, cảnh sát, cứu hỏa và nhân viên y tế, phải tìm cách ứng phó với một cuộc khủng hoảng ngày càng vượt khỏi tầm kiểm soát. Cấu trúc này tạo nên hai lớp căng thẳng: cuộc chiến sinh tồn trực tiếp của học sinh và nỗ lực xử lý thảm họa của người lớn ở bên ngoài.
Hai đạo diễn Lee Jae-kyoo và Kim Nam-soo cùng biên kịch Chun Sung-il không xây dựng câu chuyện chỉ quanh một người hùng. Phim vận hành theo mô hình tập thể, với nhiều nhân vật có hoàn cảnh, tính cách và vị trí khác nhau. Mỗi quyết định của một học sinh có thể ảnh hưởng đến cả nhóm; mỗi mâu thuẫn vốn tồn tại trong lớp học có thể trở thành vấn đề sống còn. Chính vì vậy, sự nguy hiểm không chỉ đến từ xác sống mà còn đến từ nỗi sợ, sự ích kỷ, định kiến và những quan hệ chưa kịp được giải quyết.
Điểm đáng chú ý nhất của bộ phim là quá trình biến đổi ý nghĩa của không gian. Cửa lớp từng dùng để ngăn tiếng ồn trở thành hàng rào chống xác sống. Bàn ghế, rèm cửa, dụng cụ thể thao hay thiết bị trong phòng thí nghiệm được tận dụng để phòng thủ và di chuyển. Những vị trí vốn quá quen thuộc với học sinh như cầu thang, sân trường và nhà vệ sinh nay đều tiềm ẩn nguy hiểm. Sự đảo ngược này khiến khán giả dễ nhập cuộc, bởi nỗi sợ được tạo ra ngay trong một môi trường gần gũi thay vì ở một thế giới xa lạ.
Một câu chuyện xác sống nhưng mang cấu trúc phim học đường Hàn Quốc
Thể loại xác sống không mới với điện ảnh và truyền hình thế giới. Tuy nhiên, 《Ngôi trường xác sống》 tạo dấu ấn bằng cách kết hợp quy tắc của phim sinh tồn với đặc trưng của dòng phim học đường Hàn Quốc. Trước khi virus xuất hiện, các học sinh đã sống trong một mạng lưới quan hệ phức tạp gồm tình bạn, tình cảm đơn phương, áp lực gia đình, thứ bậc trong lớp và tình trạng bắt nạt. Khi trật tự thông thường sụp đổ, những quan hệ đó không biến mất mà trở thành động lực chi phối cách từng người hành động.
Với khán giả Việt Nam, nhiều chi tiết về trường học Hàn Quốc vừa quen vừa có phần khác biệt. Chẳng hạn, chức danh lớp trưởng trong phim không chỉ là người hỗ trợ giáo viên như cách nhiều trường phổ thông Việt Nam tổ chức cán bộ lớp. Trong bối cảnh Hàn Quốc, vị trí này đôi khi còn gắn với kỳ vọng về thành tích, hình ảnh và sự công nhận của phụ huynh. Nhân vật Choi Nam-ra trở thành lớp trưởng dưới sức ép của mẹ, nhưng lại sống khép kín, thường đeo tai nghe và ít giao tiếp. Khoảng cách giữa chức danh đại diện tập thể và sự cô độc cá nhân giúp nhân vật này nổi bật khi khủng hoảng xảy ra.
Khái niệm 《iljin》 xuất hiện khi mô tả một số nhân vật như Lee Su-hyeok hay Yoon Gwi-nam cũng cần được hiểu trong bối cảnh văn hóa học đường Hàn Quốc. Từ này thường chỉ nhóm học sinh có xu hướng gây gổ, bắt nạt hoặc tạo ra thứ bậc quyền lực trong trường. Cách gọi không hoàn toàn tương đương với một băng nhóm tội phạm có tổ chức, nhưng phản ánh hiện tượng học sinh mạnh áp đảo người yếu. Lee Su-hyeok từng thuộc nhóm này rồi thay đổi và trở thành người sẵn sàng bảo vệ bạn bè. Ngược lại, Gwi-nam là nhân vật đẩy bạo lực và sự ám ảnh quyền lực đến mức cực đoan hơn sau khi dịch bệnh bùng phát.
Việc đưa những vấn đề học đường vào một câu chuyện xác sống giúp tác phẩm không phải dành quá nhiều thời gian giải thích động cơ từ đầu. Một học sinh vốn bị cô lập sẽ phản ứng khác với người được cả lớp tin tưởng. Một người quen dùng bạo lực có thể thích nghi nhanh hơn trong va chạm trực tiếp, nhưng không nhất thiết trở thành người lãnh đạo tốt. Một học sinh giỏi cũng chưa chắc đưa ra lựa chọn đúng khi thiếu thông tin và chịu sức ép. Phim vì thế đặt ra câu hỏi quen thuộc của thể loại sinh tồn: khi các quy tắc biến mất, phẩm chất nào mới thực sự giúp con người tồn tại cùng nhau?
Dàn nhân vật trẻ và những lựa chọn không có đáp án dễ dàng
Nam On-jo, do Park Ji-hu đảm nhận, là con gái của một lính cứu hỏa và được xây dựng với tính cách tương đối tích cực. Những kỹ năng sinh tồn học được từ cha giúp cô có góc nhìn thực tế hơn một số bạn cùng lớp. Bên cạnh On-jo là Lee Cheong-san, do Yoon Chan-young thủ vai, người bạn từ thuở nhỏ luôn cảm thấy ngượng ngùng vì gia đình điều hành quán gà rán mang tên mình. Chi tiết này rất đời thường trong bối cảnh Hàn Quốc, nơi các cửa hàng gà rán gia đình xuất hiện phổ biến và món gà rán đã trở thành một phần nổi bật của văn hóa ẩm thực đại chúng.
Mối quan hệ giữa On-jo và Cheong-san không chỉ được dùng để tạo yếu tố lãng mạn. Tình bạn lâu năm, những cảm xúc chưa nói và sự quan tâm trong lúc nguy cấp khiến lựa chọn của họ có sức nặng. Khi thời gian bị rút ngắn bởi thảm họa, những điều vốn có thể trì hoãn trong đời sống học sinh bỗng trở nên cấp thiết. Đây là thủ pháp quen thuộc của phim thanh xuân, nhưng được đặt trong môi trường nơi một lời từ biệt có thể là lần cuối cùng các nhân vật nhìn thấy nhau.
Choi Nam-ra và Lee Su-hyeok tạo thành một tuyến quan hệ khác. Nam-ra đại diện cho học sinh có thành tích và vị trí chính thức nhưng thiếu kết nối với tập thể. Su-hyeok từng có quá khứ gây gổ, song lại thể hiện khả năng hành động và bảo vệ người khác. Sự tương phản giữa hai người cho thấy bộ phim liên tục đặt lại câu hỏi về nhãn mác trong trường học. Người bị xem là lạnh lùng có thể trở thành chỗ dựa; người từng bị đánh giá tiêu cực vẫn có khả năng lựa chọn khác đi.
Jang Ha-ri, thành viên đội bắn cung của trường, mang đến một kiểu năng lực sinh tồn cụ thể. Bắn cung là môn thể thao có vị trí đặc biệt tại Hàn Quốc, quốc gia nhiều năm xây dựng được hình ảnh mạnh trong các giải đấu quốc tế. Trong phim, kỹ năng vốn được rèn luyện cho thi đấu trở thành phương tiện tự vệ hữu hiệu. Tuy nhiên, Ha-ri không được biến thành một siêu anh hùng tách khỏi tập thể. Nhân vật vẫn phải đối diện với nỗi lo cho người thân và giới hạn của chính mình.
Ở phía đối lập, Yoon Gwi-nam là nguồn căng thẳng kéo dài. Nhân vật này cho thấy mối đe dọa trong phim không thể được chia đơn giản thành người và xác sống. Một cá nhân bị thúc đẩy bởi thù hận, mặc cảm và ham muốn áp đảo người khác có thể nguy hiểm ngay cả khi các nhóm học sinh đang cần đoàn kết. Những nhân vật phụ như Lee Na-yeon, Han Gyeong-su, Jang Woo-jin, Yang Dae-su và Park Mi-jin tiếp tục mở rộng bức tranh tập thể, qua đó cho thấy mỗi lớp học đều là một xã hội thu nhỏ với những liên minh và rạn nứt riêng.
Vì sao mô hình không gian kín tạo sức hút quốc tế
Sự phổ biến toàn cầu của tác phẩm trước hết dựa trên một công thức dễ tiếp cận: xác sống là hình tượng mà khán giả ở nhiều thị trường đã quen thuộc, còn trường học là không gian gần như ai cũng từng trải qua. Nhà sản xuất không cần mất quá nhiều thời lượng giới thiệu luật chơi. Người xem lập tức hiểu rằng một nhóm học sinh không có vũ khí chuyên dụng, không được huấn luyện chiến đấu và khó tự rời khỏi khuôn viên trường sẽ rơi vào thế bất lợi.
Nhưng chính bối cảnh Hàn Quốc tạo ra nét riêng cho công thức ấy. Đồng phục, cách xưng hô theo tuổi, áp lực thi cử, quan hệ giữa giáo viên và học sinh, câu lạc bộ thể thao hay hệ thống lớp trưởng đều góp phần xác định thế giới của câu chuyện. Khán giả nước ngoài có thể không hiểu toàn bộ sắc thái văn hóa, song vẫn nhận ra những cảm xúc phổ quát như sợ bị bỏ rơi, muốn bảo vệ bạn bè hoặc cố gắng tìm người thân.
Không gian kín còn tạo điều kiện cho phim duy trì nhịp độ căng thẳng. Nhóm học sinh phải liên tục chuyển từ căn phòng này sang địa điểm khác, trong khi mỗi lối thoát đều có thể bị chặn. Cấu trúc trường học nhiều tầng khiến việc di chuyển theo chiều dọc trở nên quan trọng: cửa sổ, cầu thang và mái nhà không còn chỉ là một phần kiến trúc mà trở thành những nút thắt của hành động. Khoảng cách tưởng ngắn giữa hai phòng học có thể biến thành hành trình sống còn.
Ở góc độ sản xuất nội dung, đây cũng là ví dụ cho thấy một câu chuyện không nhất thiết phải xóa bỏ đặc trưng địa phương để tiếp cận thị trường quốc tế. Ngược lại, nhà làm phim có thể dùng thể loại quen thuộc như một chiếc cầu, sau đó đặt vào đó môi trường xã hội và văn hóa của mình. Người xem đến vì xác sống nhưng ở lại để theo dõi số phận của những học sinh Hyosan. Đây là một trong những hướng đi đáng chú ý của nội dung Hàn Quốc trên các nền tảng trực tuyến: khai thác chất liệu bản địa trong một cấu trúc kể chuyện có khả năng vượt biên giới.
Từ phim xác sống đến bài toán trách nhiệm của người lớn
Dù trọng tâm nằm ở học sinh, phạm vi của 《Ngôi trường xác sống》 không dừng tại cổng trường. Giáo viên, cảnh sát, quân đội, nhân viên cứu hỏa và lực lượng cấp cứu cùng xuất hiện, tạo nên nhiều góc nhìn về cách một xã hội phản ứng trước tình trạng khẩn cấp. Nam So-ju, cha của On-jo và là đội trưởng một đơn vị cứu hộ, đại diện cho xung đột giữa trách nhiệm nghề nghiệp với mong muốn bảo vệ con mình.
Việc các học sinh bị mắc kẹt cũng làm nổi bật cảm giác bị người lớn bỏ lại. Trong đời sống bình thường, nhà trường và gia đình có trách nhiệm bảo vệ trẻ vị thành niên. Khi khủng hoảng xảy ra, hệ thống này vận hành chậm hơn tốc độ lây nhiễm, buộc những người trẻ phải tự đưa ra quyết định. Bộ phim không biến mọi người lớn thành vô trách nhiệm, nhưng liên tục nhấn mạnh khoảng cách giữa mệnh lệnh ở cấp quản lý và tình cảnh của từng cá nhân trong vùng nguy hiểm.
Điều đó giúp tác phẩm vượt khỏi khuôn khổ một chuỗi cảnh rượt đuổi. Virus là động cơ tạo kịch tính, còn nội dung cốt lõi nằm ở cách con người ứng xử khi nguồn lực khan hiếm và thông tin không đầy đủ. Ai được cứu trước, khi nào phải rời bỏ một người, có nên tin người vừa bị thương hay không, và tập thể sẽ đối xử thế nào với thành viên bị xem là nguy cơ? Đây đều là những câu hỏi khó, đặc biệt khi người phải trả lời chỉ là học sinh trung học.
Phim không trình bày trực tiếp một luận đề xã hội duy nhất. Tuy nhiên, việc đặt nhiều kiểu nhân vật trong cùng khủng hoảng cho phép khán giả nhìn thấy sự khác nhau giữa năng lực, địa vị và tư cách. Thành tích học tập không đồng nghĩa với bản lĩnh. Sức mạnh thể chất không tự động tạo nên lòng can đảm. Người nói nhiều về lợi ích tập thể chưa chắc sẵn sàng hy sinh quyền lợi cá nhân. Ngược lại, một học sinh ít được chú ý trong lớp có thể trở thành mắt xích quan trọng nhất khi mọi người cần hợp tác.
Ý nghĩa với khán giả và thị trường nội dung Việt Nam
Đối với Việt Nam, trường hợp của 《Ngôi trường xác sống》 đáng chú ý trước hết ở cách một sản phẩm mang đậm bối cảnh học đường Hàn Quốc vẫn có thể tiếp cận người xem quốc tế thông qua nền tảng trực tuyến. Khán giả Việt đã quen với phim Hàn Quốc qua nhiều thế hệ, từ truyền hình gia đình, phim tình cảm đến các tác phẩm hình sự và sinh tồn. Vì vậy, rào cản văn hóa đối với một loạt phim như thế này không quá lớn, trong khi yếu tố xác sống giúp tác phẩm mở rộng tới nhóm khán giả trẻ yêu thích nội dung có nhịp nhanh.
Nhiều trải nghiệm học đường trong phim cũng tạo sự gần gũi với người Việt: bạn bè cùng lớp gắn bó trong nhiều năm, áp lực từ gia đình, vai trò của lớp trưởng, câu lạc bộ thể thao, chuyện học sinh ngại nghề nghiệp của cha mẹ hay những cảm xúc đầu đời chưa kịp nói. Tuy vậy, người xem cần phân biệt giữa điểm tương đồng về tâm lý tuổi mới lớn và những đặc trưng riêng của xã hội Hàn Quốc. Chẳng hạn, hệ thống thứ bậc theo tuổi, cách dùng kính ngữ và áp lực cạnh tranh học tập có những biểu hiện riêng, không thể máy móc coi là bản sao của trường phổ thông Việt Nam.
Với các doanh nghiệp sản xuất nội dung Việt, bài học có thể rút ra không phải là làm lại một bộ phim xác sống trong trường học. Giá trị lớn hơn nằm ở phương pháp kết hợp: chọn một thể loại mà khán giả quốc tế dễ nhận biết, sau đó kể câu chuyện bằng không gian, quan hệ và chi tiết văn hóa bản địa. Việt Nam có nhiều chất liệu riêng từ đời sống đô thị, vùng sông nước, miền núi, khu công nghiệp đến môi trường học đường. Tuy nhiên, khả năng chuyển những chất liệu đó thành sản phẩm có sức cạnh tranh còn phụ thuộc vào kịch bản, kỹ thuật sản xuất, diễn xuất, kinh phí và chiến lược phát hành. Không nên xem một thành công của Hàn Quốc như công thức có thể sao chép nguyên trạng.
Ở bình diện giao lưu Việt - Hàn, sự lưu hành của những tác phẩm như 《Ngôi trường xác sống》 tiếp tục mở rộng mức độ hiện diện của văn hóa Hàn Quốc trong đời sống giải trí Việt Nam. Điều này tạo cơ hội cho hoạt động phát hành, quảng bá, bản địa hóa phụ đề và lồng tiếng, nhưng đồng thời cũng làm mức cạnh tranh trên thị trường nội dung cao hơn. Khán giả có nhiều lựa chọn và tiêu chuẩn về hình ảnh, nhịp kể cũng tăng lên. Đối với nhà sản xuất Việt, thách thức không chỉ là cạnh tranh với phim chiếu rạp hoặc truyền hình trong nước, mà còn với các loạt phim quốc tế được đưa đến người xem gần như cùng thời điểm.
Tác động trực tiếp đến doanh thu, thị phần hay kế hoạch đầu tư tại Việt Nam không thể xác định chỉ từ thông tin của một bộ phim. Dẫu vậy, hiện tượng này vẫn cho thấy nền tảng trực tuyến đã rút ngắn khoảng cách giữa một câu chuyện địa phương và công chúng nước ngoài. Một trường trung học hư cấu ở Hàn Quốc có thể nhanh chóng trở thành đề tài thảo luận của người xem tại nhiều quốc gia, trong đó có cộng đồng yêu phim Hàn ở Việt Nam. Đó là thay đổi quan trọng đối với cách nội dung châu Á được sản xuất và lưu thông.
Thành tích ghi nhận sức bật của tác phẩm và diễn viên trẻ
Sau khi phát hành, bộ phim và dàn diễn viên nhận được sự chú ý tại các giải thưởng của Hàn Quốc. Năm 2022, tác phẩm giành giải ở hạng mục phim truyền hình Hallyu tại Seoul International Drama Awards lần thứ 17. Cũng trong năm đó, Yoon Chan-young nhận giải nam diễn viên mới và Park Ji-hu nhận giải nữ diễn viên mới tại APAN Star Awards lần thứ 8. Những giải thưởng này không phải thước đo duy nhất cho giá trị của một loạt phim, nhưng phản ánh mức độ ghi nhận dành cho tác phẩm và thế hệ diễn viên trẻ.
Dàn diễn viên gồm Park Ji-hu, Yoon Chan-young, Cho Yi-hyun, Ha Seung-ri, Lomon và Yoo In-soo, cùng nhiều gương mặt như Lee Yoo-mi, Ham Sung-min, Son Sang-yeon, Lim Jae-hyuk, Lee Eun-saem và Jeon Bae-soo. Việc phân bổ câu chuyện cho nhiều nhân vật giúp phim duy trì cảm giác bất định. Khán giả khó chắc chắn ai sẽ sống sót, ai có thể thay đổi và quan hệ nào sẽ bị phá vỡ. Đây là lợi thế của mô hình dàn diễn viên tập thể so với câu chuyện phụ thuộc hoàn toàn vào một ngôi sao.
Đối với các diễn viên trẻ, dòng phim sinh tồn đặt ra yêu cầu khác với phim học đường thông thường. Họ phải thể hiện nỗi hoảng loạn, kiệt sức, mất mát và xung đột trong khi tham gia nhiều cảnh hành động có nhịp độ cao. Nếu diễn xuất không đủ thuyết phục, những tình huống cực đoan rất dễ trở nên cường điệu. Sự chú ý dành cho Park Ji-hu và Yoon Chan-young vì thế cũng cho thấy vai trò của lớp diễn viên mới trong khả năng mở rộng sức sống cho nội dung Hàn Quốc.
Một xu hướng đáng theo dõi sau cơn sốt ban đầu
Nhìn lại 《Ngôi trường xác sống》 không chỉ là nhắc lại một tác phẩm gây chú ý trên Netflix vào đầu năm 2022. Bộ phim là ví dụ rõ ràng về xu hướng lai ghép thể loại của truyền hình Hàn Quốc: lấy khung xác sống, đưa vào cấu trúc phim thanh xuân, đặt trong một thiết chế xã hội quen thuộc và phát triển bằng dàn nhân vật đông. Thành công về mặt nhận diện đến từ sự cân bằng giữa cái quen và cái lạ. Xác sống giúp khán giả toàn cầu biết mình sắp xem điều gì, còn môi trường trung học Hàn Quốc khiến câu chuyện không hòa lẫn hoàn toàn với các tác phẩm phương Tây cùng thể loại.
Điều cần theo dõi trong tương lai là liệu các nhà sản xuất có tiếp tục tìm được những không gian đời thường mới để làm nền cho câu chuyện thể loại hay không. Khi khán giả đã quen với kỹ xảo, cảnh rượt đuổi và các biến thể của virus, yếu tố quyết định sẽ ngày càng nằm ở nhân vật và bối cảnh xã hội. Một bộ phim không thể chỉ thay đổi địa điểm rồi kỳ vọng tạo ra cảm giác mới; không gian phải gắn với quan hệ, quy tắc và ký ức của những người sống trong đó.
Với 《Ngôi trường xác sống》, trường học làm được điều ấy. Đây vừa là nơi học sinh muốn thoát khỏi để sống sót, vừa là nơi chứa toàn bộ tình bạn, tổn thương và tuổi trẻ của họ. Khi hành lang quen thuộc trở thành chiến tuyến, bộ phim buộc nhân vật phải trưởng thành trong thời gian ngắn nhất và với cái giá khắc nghiệt nhất. Đó cũng là lý do tác phẩm vẫn đáng được nhìn nhận như một trường hợp tiêu biểu cho năng lực của công nghiệp nội dung Hàn Quốc: dùng một câu chuyện rất địa phương để đặt ra những câu hỏi mà khán giả ở nhiều nền văn hóa đều có thể hiểu.
Nhận xét
Đăng nhận xét