Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Một lát cắt chín giờ làm rung chuyển màn ảnh Hàn Quốc
Thay vì kể lại toàn bộ một giai đoạn chính trị kéo dài nhiều năm, bộ phim ‘Mùa xuân Seoul’, tên quốc tế là ‘12.12: The Day’, lựa chọn tập trung vào khoảng chín giờ đặc biệt căng thẳng, từ 19 giờ ngày 12-12-1979 đến khoảng 4 giờ sáng hôm sau. Trong 141 phút, đạo diễn Kim Sung-soo tái hiện cuộc đối đầu bên trong quân đội Hàn Quốc khi một nhóm sĩ quan tìm cách giành quyền kiểm soát bộ máy chỉ huy, còn những người phản đối nỗ lực bảo vệ nguyên tắc quân đội không can thiệp vào chính trị.
Bộ phim mở đầu trong bối cảnh Tổng thống Park Chung-hee vừa bị ám sát, thiết quân luật được ban bố và hệ thống quyền lực rơi vào trạng thái bất ổn. Khái niệm thiết quân luật có thể được hiểu là tình trạng đặc biệt khi quân đội được trao quyền hạn lớn để duy trì an ninh, trật tự. Trong hoàn cảnh ấy, việc ai nắm được thông tin, điều động được đơn vị và kiểm soát các đầu mối chỉ huy trở thành yếu tố quyết định.
Trung tâm của câu chuyện là Jeon Doo-gwang, tư lệnh cơ quan an ninh quân đội đồng thời giữ vai trò quan trọng trong bộ phận điều tra của bộ chỉ huy thiết quân luật. Nhân vật này cùng các sĩ quan thân cận tìm cách thâu tóm quyền chủ động trong quân đội. Đối diện ông là Lee Tae-shin, người được xây dựng như một chỉ huy tin rằng quân đội phải đứng ngoài cuộc tranh giành quyền lực chính trị. Cuộc đấu vì thế không chỉ diễn ra bằng binh lực mà còn qua điện thoại, mệnh lệnh, sự trì hoãn, lòng trung thành và những quyết định được đưa ra trong vài phút.
Cách thu hẹp thời gian kể chuyện khiến tác phẩm mang nhịp điệu gần với một phim giật gân chính trị hơn là bài giảng lịch sử. Người xem biết đây là sự kiện có thật, nhưng vẫn bị cuốn vào câu hỏi từng đơn vị sẽ nghe lệnh ai, vị chỉ huy nào sẽ hành động, ai do dự và điều gì xảy ra khi chuỗi chỉ huy chính thức bị vô hiệu hóa. Chính cấu trúc ấy giúp một đề tài phức tạp trở nên dễ tiếp cận với công chúng đại chúng.
12·12 và ý nghĩa của tên gọi ‘Mùa xuân Seoul’
Sự kiện ngày 12-12-1979 thường được gọi là cuộc binh biến quân sự 12·12, một dấu mốc quan trọng của lịch sử hiện đại Hàn Quốc. Sau cái chết của Tổng thống Park Chung-hee, xã hội Hàn Quốc xuất hiện kỳ vọng về thay đổi chính trị. Cụm từ ‘Mùa xuân Seoul’ gợi đến khoảng thời gian người dân hy vọng đất nước có thể chuyển sang một trật tự cởi mở hơn sau nhiều năm nằm dưới sự lãnh đạo mang tính độc đoán.
Tuy nhiên, chữ ‘mùa xuân’ trong tên phim không chỉ mang nghĩa thời tiết. Trong ngôn ngữ chính trị và văn hóa, mùa xuân thường tượng trưng cho sự khởi đầu, hy vọng và khả năng đổi mới. Đặt bên cạnh diễn biến của đêm 12-12, tên gọi tạo ra một nghịch lý: niềm hy vọng vừa xuất hiện đã bị bao phủ bởi cuộc tranh giành quyền lực trong quân đội. Đó cũng là lý do tiêu đề có sức gợi lớn đối với khán giả Hàn Quốc, những người đã quen với cách gọi lịch sử này.
Với người xem ngoài Hàn Quốc, đặc biệt là khán giả Việt Nam không chuyên về lịch sử bán đảo Triều Tiên, bộ phim cần được tiếp cận như một tác phẩm về thời điểm chuyển tiếp quyền lực. Khi người đứng đầu nhà nước đột ngột qua đời, các thiết chế chưa kịp ổn định, khoảng trống quyền lực có thể tạo điều kiện cho những nhóm có tổ chức và nắm lực lượng cưỡng chế hành động. Trong phim, bộ máy quân sự hiện lên không phải một khối thống nhất mà là mạng lưới gồm nhiều đơn vị, cấp chỉ huy và quan hệ cá nhân khác nhau.
Điểm quan trọng là bộ phim không cố gói toàn bộ lịch sử Hàn Quốc vào một câu chuyện duy nhất. Nó chọn một đêm để cho thấy lịch sử có thể đổi hướng từ hàng loạt lựa chọn cụ thể. Một mệnh lệnh không được truyền đi, một vị trí bị bỏ trống, một chỉ huy thiếu quyết đoán hoặc một đơn vị chuyển phe đều có thể tạo ra hậu quả vượt xa phạm vi doanh trại. Cách nhìn này khiến tác phẩm không chỉ nói về quá khứ Hàn Quốc mà còn đặt ra câu hỏi phổ quát về trách nhiệm của cá nhân trong bộ máy quyền lực.
Hư cấu tên gọi để tiếp cận sự thật lịch sử
Dù dựa trên sự kiện có thật, ‘Mùa xuân Seoul’ không sử dụng nguyên tên của tất cả nhân vật lịch sử. Jeon Doo-gwang được xây dựng từ hình mẫu Chun Doo-hwan, trong khi Lee Tae-shin dựa trên tướng Jang Tae-wan. Đây là lựa chọn nghệ thuật giúp các nhà làm phim có không gian tổ chức tình tiết, cô đọng nhân vật và tạo nhịp kịch tính mà không tuyên bố từng chi tiết trên màn ảnh là bản sao hoàn toàn của hồ sơ lịch sử.
Với phim lịch sử, ranh giới giữa tái hiện và hư cấu luôn là vấn đề cần được nhận thức rõ. Điện ảnh có thể đưa khán giả đến gần bầu không khí của một thời đại, nhưng không thay thế tài liệu nghiên cứu. Hội thoại riêng, biểu cảm nhân vật hay cách sắp xếp một số cuộc đối đầu thường mang dấu ấn sáng tạo. Việc đổi tên nhân vật trong trường hợp này cũng là tín hiệu để người xem phân biệt giữa sự kiện nền tảng và cấu trúc kể chuyện điện ảnh.
Hwang Jung-min đảm nhận vai Jeon Doo-gwang, thể hiện một nhân vật có tham vọng, khả năng thao túng và ý chí giành quyền chủ động. Jung Woo-sung vào vai Lee Tae-shin, người trở thành đối trọng về nguyên tắc và hành động. Lee Sung-min đóng Jeong Sang-ho, tham mưu trưởng lục quân kiêm tư lệnh thiết quân luật; Park Hae-joon vào vai No Tae-geon, một sư đoàn trưởng; còn Kim Sung-kyun thể hiện Kim Jun-yeop, người phụ trách lực lượng quân cảnh và an ninh trong bộ máy thiết quân luật.
Dàn diễn viên phụ gồm Jung Man-sik, Jung Hae-in và Lee Joon-hyuk góp phần tạo nên cảm giác rằng biến cố không chỉ xoay quanh hai người đứng đầu. Những sĩ quan ở cấp thấp hơn, các đơn vị bảo vệ thủ đô, lực lượng nhảy dù, nhân sự trong hầm chỉ huy B2 và đại diện ngoại giao Mỹ cùng xuất hiện trong mạng lưới sự kiện. Qua đó, phim nhấn mạnh một cuộc biến động chính trị luôn được hình thành từ nhiều tầng mệnh lệnh và lợi ích, chứ không chỉ từ quyết định của vài nhân vật nổi tiếng.
Từ phòng chỉ huy đến cuộc chiến của lòng trung thành
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của ‘Mùa xuân Seoul’ là cách biến không gian hành chính và quân sự thành chiến trường tâm lý. Phần lớn sức ép không nhất thiết đến từ những cảnh giao tranh quy mô lớn, mà từ các cuộc gọi, bản đồ tác chiến, hành lang tối, xe quân sự di chuyển trong đêm và những gương mặt chờ mệnh lệnh. Khi hệ thống chỉ huy bị chia rẽ, chiếc điện thoại hay con dấu mệnh lệnh cũng có thể mang sức nặng không kém vũ khí.
Bộ phim đặt ra một tình thế khó khăn: một người lính phải làm gì khi có nhiều mệnh lệnh cùng lúc, mỗi bên đều khẳng định mình đại diện cho thẩm quyền hợp pháp? Trong văn hóa tổ chức quân đội, việc phục tùng cấp trên là nguyên tắc nền tảng. Nhưng nếu cấp trên sử dụng quyền lực để phá vỡ trật tự hiến định, sự phục tùng ấy lại trở thành vấn đề đạo đức. Xung đột giữa kỷ luật và trách nhiệm công dân vì thế là mạch ngầm xuyên suốt tác phẩm.
Sự vắng mặt hoặc chậm trễ của những người có thẩm quyền, trong đó có vị trí bộ trưởng quốc phòng, làm căng thẳng tăng lên. Một tổ chức được thiết kế theo hệ thống thứ bậc có thể vận hành hiệu quả khi mệnh lệnh rõ ràng, nhưng cũng dễ rơi vào tê liệt nếu người có quyền quyết định không xuất hiện đúng lúc. Nhóm chủ động hơn sẽ tận dụng khoảng trống đó để tạo ra sự đã rồi, khiến những người còn lại phải lựa chọn giữa chống đối, im lặng hoặc thuận theo.
Từ góc độ điện ảnh, đây là bài toán khó vì khán giả phải theo dõi nhiều nhân vật, đơn vị và địa điểm trong thời gian ngắn. Thành công về biên tập cho thấy ê-kíp đã tổ chức được dòng thông tin đủ rõ để công chúng theo kịp, đồng thời duy trì cảm giác hỗn loạn vốn có của sự kiện. Người xem được đặt vào vị trí gần như đang theo dõi một cuộc khủng hoảng diễn ra theo thời gian thực, dù biết bộ phim đã cô đọng chín giờ thành 141 phút.
Cột mốc 10 triệu vé và sức sống của dòng phim lịch sử
‘Mùa xuân Seoul’ trở thành bộ phim thứ 31 trong lịch sử điện ảnh Hàn Quốc vượt mốc 10 triệu lượt khán giả. Tại Hàn Quốc, danh xưng ‘phim 10 triệu khán giả’ có ý nghĩa đặc biệt vì nó phản ánh mức độ lan tỏa rất rộng trong xã hội. Đây không phải một giải thưởng nghệ thuật chính thức, nhưng thường được xem là thước đo quan trọng về sức hút đại chúng, nhất là khi quy mô dân số và thị trường rạp chiếu của quốc gia này được đặt trong tương quan với con số người mua vé.
Kết quả ấy cho thấy phim lịch sử không nhất thiết là sản phẩm dành riêng cho lớp khán giả lớn tuổi hoặc những người đã biết rõ sự kiện. Khi được kể bằng ngôn ngữ của phim giật gân, với xung đột rõ ràng và nhân vật có sức hút, một câu chuyện chính trị cách thời điểm phát hành hơn bốn thập niên vẫn có thể kéo đông đảo công chúng tới rạp. Điều thay đổi ở đây không phải bản thân lịch sử, mà là phương pháp biến lịch sử thành trải nghiệm điện ảnh.
Sự quan tâm của khán giả cũng phản ánh vị trí của lịch sử hiện đại trong đời sống Hàn Quốc. Những sự kiện chưa quá xa vẫn liên quan đến ký ức của nhiều gia đình, cách xã hội nhìn nhận dân chủ và câu hỏi về trách nhiệm của các thiết chế. Phim vì thế vừa là sản phẩm giải trí, vừa mở ra các cuộc trao đổi về quá khứ. Một tác phẩm đại chúng có thể khiến người trẻ tìm đọc thêm tư liệu, còn thế hệ từng sống trong giai đoạn ấy có cơ hội đối chiếu ký ức cá nhân với cách điện ảnh tái dựng lịch sử.
Đây cũng là xu hướng từng được thể hiện qua các phim Hàn Quốc khai thác biến cố hiện đại. Thay vì chỉ dựng bối cảnh hoành tráng, các nhà làm phim thường chọn một nhân vật, một chuyến đi hoặc một khoảng thời gian giới hạn để dẫn khán giả vào sự kiện lớn. Lựa chọn ấy giảm cảm giác khô cứng của bài học lịch sử, đồng thời giữ được câu hỏi cốt lõi: con người ứng xử ra sao khi trật tự quen thuộc đột ngột sụp đổ?
Thành công không chỉ được đo bằng phòng vé
Bên cạnh doanh thu và lượng người xem, ‘Mùa xuân Seoul’ được ghi nhận tại nhiều giải thưởng điện ảnh. Tại giải Cine21 năm 2023, Jung Woo-sung được chọn là nam diễn viên của năm. Ở lễ trao giải Directors Cut lần thứ 22 năm 2024, Kim Sung-soo nhận giải đạo diễn của năm, trong khi nhóm Hong In-pyo, Hong Won-chan, Lee Young-jong và Kim Sung-soo được trao giải kịch bản của năm.
Tại Baeksang Arts Awards lần thứ 60, một trong những hệ thống giải thưởng lớn của ngành giải trí Hàn Quốc, phim giành giải tác phẩm điện ảnh, Kim Sung-soo nhận giải thưởng lớn ở lĩnh vực điện ảnh và Hwang Jung-min đoạt giải nam diễn viên chính xuất sắc. Cùng năm, tại Blue Dragon Film Awards lần thứ 45, tác phẩm được trao giải phim hay nhất, nam diễn viên chính cho Hwang Jung-min, dựng phim cho Kim Sang-bum và giải dành cho phim có lượng khán giả cao nhất.
Thành tích tiếp tục được ghi nhận ở nhiều hạng mục chuyên môn. Tại Asian Film Awards lần thứ 17, Park Hoon giành giải nam diễn viên phụ, còn Kim Sang-bum được trao giải dựng phim xuất sắc. Ở Buil Film Awards lần thứ 33, Kim Sung-soo nhận giải đạo diễn, Jung Woo-sung đoạt giải nam diễn viên chính và Lee Joon-hyuk nhận giải ngôi sao của năm. Hiệp hội các nhà phê bình phim Hàn Quốc cũng trao giải đạo diễn cho Kim Sung-soo và đưa tác phẩm vào danh sách 10 phim tiêu biểu.
Giải thưởng của Hiệp hội các nhà sản xuất phim Hàn Quốc tiếp tục ghi nhận phim ở các lĩnh vực tác phẩm, đạo diễn, quay phim, ánh sáng và âm nhạc. Danh sách này đáng chú ý vì nó cho thấy thành công của bộ phim không chỉ dựa trên diễn xuất của các ngôi sao. Quay phim, ánh sáng, âm nhạc và đặc biệt là dựng phim giữ vai trò quyết định trong việc biến hàng loạt mệnh lệnh quân sự và cuộc di chuyển giữa nhiều địa điểm thành một câu chuyện có nhịp độ, dễ theo dõi nhưng vẫn căng thẳng.
Ý nghĩa đối với khán giả và thị trường Việt Nam
Đối với Việt Nam, giá trị trực tiếp nhất của ‘Mùa xuân Seoul’ nằm ở khả năng giúp khán giả hiểu thêm về lịch sử hiện đại của một đối tác có quan hệ kinh tế, văn hóa và giao lưu nhân dân sâu rộng với Việt Nam. Công chúng Việt đã quen thuộc với phim truyền hình, âm nhạc và các ngôi sao Hàn Quốc, nhưng kiến thức về những biến động chính trị tạo nên xã hội Hàn Quốc ngày nay không phải lúc nào cũng phát triển tương ứng. Một phim lịch sử có sức hút đại chúng có thể thu hẹp khoảng cách đó.
Khán giả Việt Nam thường biết Hwang Jung-min, Jung Woo-sung hoặc Jung Hae-in qua nhiều thể loại khác nhau. Sự xuất hiện của các diễn viên quen thuộc tạo ra điểm vào thuận lợi cho một đề tài vốn khó tiếp cận. Tuy nhiên, người xem cần lưu ý đây là tác phẩm điện ảnh dựa trên lịch sử, không phải phim tài liệu. Sau khi xem, việc tìm hiểu thêm về bối cảnh sau vụ ám sát Tổng thống Park Chung-hee, cơ cấu quân đội Hàn Quốc lúc bấy giờ và ý nghĩa của phong trào dân chủ sẽ giúp phân biệt phần lịch sử được xác nhận với phần kịch tính hóa.
Ở góc độ thị trường, thành công của bộ phim là một tham khảo đáng chú ý cho các nhà sản xuất và phát hành Việt Nam. Bài học không nằm ở việc sao chép đề tài quân sự hay công thức kể chuyện của Hàn Quốc, mà ở cách biến kiến thức lịch sử thành trải nghiệm giàu cảm xúc. Việt Nam cũng có nhiều câu chuyện lịch sử được công chúng quan tâm, nhưng mỗi tác phẩm phải dựa trên nghiên cứu nghiêm túc, lựa chọn lát cắt phù hợp và xác định rõ đâu là sử liệu, đâu là sáng tạo nghệ thuật.
Cách ‘Mùa xuân Seoul’ giới hạn câu chuyện trong một đêm là gợi ý về phương pháp kể hơn là mô hình bắt buộc. Một sự kiện lớn có thể được tiếp cận qua vài giờ quyết định, một không gian hẹp hoặc một nhóm nhân vật đại diện, thay vì cố tái hiện toàn bộ tiến trình lịch sử. Với doanh nghiệp nội dung Việt, điều đáng theo dõi là khả năng cân bằng giữa tính chính xác, sức hút phòng vé và ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Dù vậy, không thể từ thành công tại Hàn Quốc suy ra bộ phim chắc chắn đạt kết quả tương tự ở Việt Nam, bởi thói quen xem phim, hệ thống phát hành và mức độ quen thuộc với bối cảnh lịch sử là khác nhau.
Trong quan hệ Việt - Hàn, các sản phẩm văn hóa có chiều sâu lịch sử còn giúp giao lưu vượt ra ngoài phạm vi giải trí thần tượng. Khi khán giả Việt hiểu vì sao một bộ phim về năm 1979 gây tiếng vang tại Hàn Quốc, họ cũng hiểu thêm những ký ức và tranh luận đã góp phần hình thành xã hội nước này. Đó là nền tảng mềm nhưng có ý nghĩa cho sự thấu hiểu giữa người dân hai quốc gia.
Từ một đêm năm 1979 đến câu hỏi của hiện tại
‘Mùa xuân Seoul’ đáng chú ý không chỉ vì tái dựng một cuộc binh biến hay quy tụ dàn diễn viên nổi tiếng. Giá trị lâu dài của tác phẩm nằm ở việc đặt quyền lực, trách nhiệm và lựa chọn cá nhân trong cùng một khung hình. Một hệ thống có thể sở hữu đầy đủ cấp bậc và quy trình, nhưng vẫn bị đẩy tới khủng hoảng nếu con người bên trong đặt quan hệ phe nhóm cao hơn nguyên tắc hoặc từ chối hành động vào thời điểm quyết định.
Bộ phim cũng cho thấy lịch sử trên màn ảnh đang trở thành một phần quan trọng của văn hóa đại chúng Hàn Quốc. Công chúng không chỉ tới rạp để tìm sự thư giãn mà còn sẵn sàng đối diện những chương quá khứ phức tạp nếu câu chuyện được kể hấp dẫn và có chiều sâu. Mốc 10 triệu khán giả cùng loạt giải thưởng về diễn xuất, đạo diễn, kịch bản, dựng phim, quay phim, ánh sáng và âm nhạc là bằng chứng cho khả năng kết hợp giữa thị trường và chất lượng nghề nghiệp.
Điều cần theo dõi tiếp theo là liệu thành công này có thúc đẩy thêm những dự án khai thác lịch sử hiện đại bằng góc nhìn đa dạng hơn hay không. Sự phổ biến của một bộ phim có thể mở đường cho các tác phẩm mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính chính xác, trách nhiệm với nhân vật có thật và sự minh bạch trong hư cấu. Khi điện ảnh tham gia định hình ký ức xã hội, mỗi lựa chọn kể chuyện đều có ảnh hưởng vượt khỏi phòng chiếu.
Với khán giả Việt Nam, đây là tác phẩm nên được xem bằng hai lớp tiếp cận. Ở lớp thứ nhất, ‘Mùa xuân Seoul’ là phim chính trị có tiết tấu mạnh, diễn xuất nổi bật và cấu trúc căng thẳng. Ở lớp thứ hai, phim là cánh cửa dẫn vào một giai đoạn then chốt của lịch sử Hàn Quốc. Hiểu cả hai lớp sẽ giúp người xem thưởng thức tác phẩm mà không nhầm điện ảnh với sử liệu, đồng thời nhận ra vì sao câu chuyện về chín giờ trong một đêm mùa đông lại có thể trở thành hiện tượng văn hóa hơn bốn mươi năm sau.
Nhận xét
Đăng nhận xét