‘Ký sinh trùng’ nhìn lại: Từ tầng bán hầm Seoul đến Cành cọ Vàng và Oscar, vì sao bộ phim của Bong Joon-ho vẫn còn sức nặng?

Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết

Từ một công việc gia sư, hai thế giới bắt đầu va vào nhau

Ra mắt năm 2019, 《Ký sinh trùng》 (Parasite) là phim điện ảnh dài thứ bảy của đạo diễn Bong Joon-ho, với kịch bản do ông và Han Jin-won đồng chấp bút. Tại Hàn Quốc, phim được CJ Entertainment phát hành từ ngày 30/5/2019. Điểm xuất phát của câu chuyện tưởng như rất nhỏ: một thanh niên thuộc gia đình khó khăn có cơ hội làm gia sư cho con gái của một gia đình giàu có. Nhưng từ cánh cửa ấy, Bong Joon-ho mở ra cả một mạng lưới quan hệ liên quan đến việc làm, giáo dục, địa vị, lòng tin và khoảng cách giữa các tầng lớp xã hội.

Gia đình ông Ki-taek sống trong một căn nhà bán hầm, tiếng Hàn gọi là “banjiha”. Đây là dạng nhà có một phần không gian nằm thấp hơn mặt đường, với cửa sổ thường chỉ ngang tầm vỉa hè. Trong phim, căn bán hầm không đơn thuần là phông nền. Nó cho thấy ngay điều kiện sống bấp bênh của gia đình bốn người: cha mẹ và hai con đều không có công việc ổn định, phải tìm Wi-Fi của hàng xóm để sử dụng và kiếm tiền bằng việc gấp hộp pizza.

Bước ngoặt đến khi Min-hyuk, bạn của Ki-woo, chuẩn bị đi du học theo chương trình trao đổi và giới thiệu Ki-woo thay mình dạy tiếng Anh cho Da-hye, con gái gia đình ông Park. Min-hyuk còn tặng bạn một hòn đá cảnh được cho là mang ý nghĩa tài lộc. Ki-woo không có lý lịch học vấn phù hợp nên nhờ em gái Ki-jung giúp tạo ra hình ảnh của một sinh viên đại học danh tiếng. Anh bước vào nhà họ Park với một danh tính được tô vẽ, nhưng cũng với khả năng đủ để tạo được niềm tin ban đầu.

Sau buổi học đầu tiên, Ki-woo biết bà Yeon-kyo đang gặp khó khăn trong việc tìm giáo viên mỹ thuật cho cậu con trai Da-song. Anh lập tức giới thiệu Ki-jung như một chuyên gia mà mình tình cờ biết. Một cơ hội việc làm bắt đầu sinh ra cơ hội thứ hai. Chính ở đây, chất hài đen đặc trưng của 《Ký sinh trùng》 xuất hiện: khán giả có thể bật cười trước sự ứng biến nhanh nhạy của hai anh em, nhưng đằng sau tiếng cười là câu hỏi nghiêm túc về việc ai có quyền tiếp cận cơ hội và điều gì khiến một người được xã hội tin tưởng.

Từ Cành cọ Vàng đến Oscar: hành trình hiếm có của điện ảnh Hàn Quốc

Vị trí đặc biệt của 《Ký sinh trùng》 trong lịch sử điện ảnh Hàn Quốc trước hết được xác lập tại Liên hoan phim Cannes lần thứ 72. Bộ phim được trình chiếu chính thức tại Nhà hát Lumière ngày 21/5/2019 trong hạng mục tranh giải và sau đó trở thành tác phẩm Hàn Quốc đầu tiên giành Cành cọ Vàng. Quyết định của ban giám khảo là nhất trí, một chi tiết càng làm chiến thắng có sức nặng. Đây là lần đầu kể từ 《Blue Is the Warmest Colour》 năm 2013 một tác phẩm đoạt Cành cọ Vàng bằng lựa chọn nhất trí của ban giám khảo.

Thành công tại Cannes không khép lại hành trình quốc tế của bộ phim mà trở thành điểm khởi đầu. Tại Quả cầu Vàng lần thứ 77, phim nhận các đề cử quan trọng và trở thành phim Hàn Quốc đầu tiên giành giải Phim nói tiếng nước ngoài. Tại giải của Nghiệp đoàn Diễn viên Màn ảnh Mỹ, dàn diễn viên 《Ký sinh trùng》 giành giải dành cho tập thể diễn xuất, đánh dấu một thành tích đáng chú ý đối với một bộ phim không sử dụng tiếng Anh.

Tại BAFTA lần thứ 73 của Anh, tác phẩm được đề cử ở bốn hạng mục gồm phim, đạo diễn, kịch bản và phim không nói tiếng Anh, sau đó chiến thắng ở hai hạng mục kịch bản và phim không nói tiếng Anh. Điều đáng chú ý là sự ghi nhận quốc tế không chỉ tập trung vào Bong Joon-ho với tư cách đạo diễn. Kịch bản, diễn xuất tập thể, thiết kế không gian và cách kể chuyện đều trở thành những thành phần giúp bộ phim vượt qua rào cản ngôn ngữ.

Đỉnh cao đến tại Oscar lần thứ 92. 《Ký sinh trùng》 nhận sáu đề cử, gồm Phim hay nhất, Đạo diễn, Kịch bản gốc, Phim quốc tế, Dựng phim và Thiết kế sản xuất. Bộ phim cuối cùng giành bốn tượng vàng: Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc, Kịch bản gốc xuất sắc và Phim quốc tế xuất sắc. Quan trọng hơn cả, đây là lần đầu tiên trong lịch sử Oscar một tác phẩm không nói tiếng Anh giành giải Phim hay nhất.

Việc một bộ phim đồng thời giành Cành cọ Vàng và Oscar Phim hay nhất khiến 《Ký sinh trùng》 trở thành trường hợp đặc biệt. Cannes và Oscar đại diện cho những hệ thống đánh giá và truyền thống khác nhau, nhưng cả hai đều tìm thấy giá trị trong một câu chuyện rất cụ thể về hai gia đình Hàn Quốc. Điều đó cho thấy tính địa phương và khả năng tiếp cận khán giả toàn cầu không nhất thiết đối lập nhau. Một tác phẩm càng quan sát chính xác đời sống nơi nó được sinh ra đôi khi càng dễ chạm tới những vấn đề phổ quát.

“Điện ảnh cầu thang”: khi kiến trúc kể câu chuyện về giai cấp

Mầm ý tưởng của bộ phim xuất hiện từ năm 2013, khi Bong Joon-ho đang thực hiện 《Snowpiercer》. Ông suy nghĩ về một câu chuyện gia đình xoay quanh người giàu và người nghèo, đồng thời nhớ lại trải nghiệm từng làm gia sư cho một gia đình khá giả ở Seoul khi còn trẻ. Đến tháng 4/2015, ông chuyển cho nhà sản xuất Kwak Sin-ae của Barunson E&A một bản treatment dài khoảng 15 trang A4 với tên tạm thời “Decalcomanie”. Sau khi hoàn thành 《Okja》, Bong bắt đầu tập trung viết kịch bản từ giữa tháng 9/2017 và hoàn thiện quá trình này trong khoảng ba tháng.

Một trong những yếu tố làm nên sức mạnh của phim là cách Bong Joon-ho biến kiến trúc thành ngôn ngữ. Ông từng gọi tác phẩm của mình là “phim cầu thang” bởi phần lớn sự kiện diễn ra trong các căn nhà và các không gian được nối với nhau bằng cầu thang. Đạo diễn cũng nhắc đến ảnh hưởng từ hình ảnh cầu thang trong các tác phẩm 《The Housemaid》 và 《Woman of Fire》 của đạo diễn kỳ cựu Kim Ki-young.

Nếu chỉ theo dõi đối thoại, người xem vẫn có thể hiểu sự khác biệt giữa hai gia đình. Nhưng nếu quan sát chuyển động của nhân vật, thông điệp trở nên trực quan hơn. Nhà Ki-taek nằm thấp. Nhà ông Park ở vị trí cao và rộng rãi. Nhân vật liên tục đi lên, đi xuống, bước qua cầu thang và những ranh giới không gian. Khoảng cách kinh tế vì thế được chuyển thành khoảng cách vật lý mà người xem có thể nhìn thấy.

Đạo diễn mỹ thuật Lee Ha-jun dựa trên ký ức về căn bán hầm từng sống thời sinh viên để xây dựng không gian của gia đình Ki-taek. Những chi tiết nhỏ, từ kích thước phòng cho tới dấu vết cũ kỹ trên tường, đều góp phần tạo cảm giác đây là một nơi đã tồn tại từ lâu. Trong khi đó, dinh thự của gia đình Park được dựng tại Jeonju và Anseong với tham khảo từ nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng trong và ngoài Hàn Quốc.

Quá trình quay bắt đầu ngày 18/5/2018 và kết thúc ngày 19/9 sau 77 buổi quay, chủ yếu tại Seoul và Jeonju. Hong Kyung-pyo, nhà quay phim từng cộng tác với Bong Joon-ho trong 《Mother》 và 《Snowpiercer》, đảm nhiệm phần hình ảnh. Yang Jin-mo phụ trách dựng phim, còn Jung Jae-il, người từng làm nhạc cho 《Okja》, sáng tác âm nhạc. Mức độ thuyết phục của bối cảnh từng khiến Alejandro González Iñárritu, Chủ tịch Ban giám khảo Cannes năm đó, bất ngờ khi biết một số không gian mà ông tưởng là địa điểm thật thực chất là trường quay được thiết kế.

Dàn diễn viên và những ranh giới đạo đức không dễ phân chia

Song Kang-ho vào vai Ki-taek, đánh dấu một lần cộng tác nữa với Bong Joon-ho sau 《Memories of Murder》, 《The Host》 và 《Snowpiercer》. Jang Hye-jin đảm nhận vai người vợ Chung-sook, trong khi Choi Woo-shik và Park So-dam lần lượt đóng hai người con Ki-woo và Ki-jung. Bốn thành viên gia đình nghèo tạo thành một tập thể rất gắn bó: họ phối hợp, hỗ trợ và tận dụng cơ hội cho nhau. Chính sự gắn kết ấy khiến người xem dễ đồng cảm với họ, nhưng Bong Joon-ho không để sự đồng cảm trở thành lời miễn trừ đạo đức.

Ở phía đối diện, Lee Sun-kyun đóng Park Dong-ik, giám đốc điều hành trẻ của một công ty công nghệ, còn Cho Yeo-jeong vào vai người vợ Yeon-kyo, tập trung phần lớn thời gian cho việc chăm sóc và giáo dục con cái. Jung Ji-so vào vai Da-hye, Jung Hyun-jun là Da-song. Lee Jung-eun thủ vai Moon-gwang, người giúp việc đã làm việc tại căn nhà từ trước khi gia đình Park chuyển tới. Park Seo-joon xuất hiện đặc biệt trong vai Min-hyuk, người giới thiệu công việc gia sư cho Ki-woo.

Cách xây dựng nhân vật đáng chú ý ở chỗ bộ phim không đơn giản chia thế giới thành “người nghèo tốt” và “người giàu xấu”. Hai gia đình có quyền lực kinh tế khác nhau, nhưng mỗi cá nhân vẫn đưa ra lựa chọn của riêng mình. Khán giả có thể hiểu nguyên nhân khiến gia đình Ki-taek tìm cách chen chân vào hệ thống việc làm của nhà Park mà không nhất thiết phải đồng tình với mọi phương thức họ sử dụng.

Ở chiều ngược lại, sự lịch thiệp của gia đình giàu cũng không xóa đi khoảng cách giữa người thuê lao động và người làm thuê. Cùng sống hoặc làm việc trong một căn nhà, họ trải nghiệm không gian đó theo những điều kiện hoàn toàn khác nhau. Đây là một trong những lý do 《Ký sinh trùng》 khó bị thu gọn thành một khẩu hiệu về đấu tranh giai cấp: bộ phim đặt con người vào những cấu trúc bất bình đẳng nhưng vẫn giữ lại sự phức tạp trong hành vi cá nhân.

“Banjiha”, học thêm và chiếc chìa khóa niềm tin trong xã hội Hàn Quốc

Với khán giả Việt Nam, một số chi tiết văn hóa trong phim cần được đặt vào bối cảnh Hàn Quốc để hiểu đầy đủ hơn. Trước hết là “banjiha”, căn nhà bán hầm. Trong ngôn ngữ hình ảnh của bộ phim, nó không chỉ biểu thị thu nhập thấp mà còn tạo ra một góc nhìn đặc biệt: gia đình Ki-taek quan sát thế giới bên ngoài qua cửa sổ thấp sát mặt đường. Họ nhìn thấy người qua lại nhưng bản thân vẫn ở bên dưới họ về mặt không gian.

Yếu tố thứ hai là giáo dục tư nhân. Công việc gia sư tiếng Anh của Ki-woo và giáo viên mỹ thuật của Ki-jung không được đưa vào kịch bản một cách ngẫu nhiên. Giáo dục là nơi hai gia đình có thể gặp nhau một cách hợp lý: một bên có tiền để mua dịch vụ giáo dục cá nhân cho con, bên kia cần bán kỹ năng và lao động để kiếm sống.

Khán giả Việt Nam không xa lạ với việc học thêm, gia sư ngoại ngữ hay kỳ vọng của phụ huynh dành cho việc học của con. Vì vậy, dù cấu trúc xã hội và thị trường giáo dục hai nước không hoàn toàn giống nhau, cơ chế tâm lý trong những cảnh đầu của 《Ký sinh trùng》 vẫn khá dễ nhận ra: một lời giới thiệu từ người quen có thể tạo lòng tin nhanh hơn một hồ sơ xa lạ, còn tên trường và lý lịch học tập có thể ảnh hưởng mạnh tới cách một ứng viên được đánh giá.

Tuy nhiên, sẽ là quá đơn giản nếu coi gia đình Park đại diện cho toàn bộ người giàu Hàn Quốc hoặc căn bán hầm đại diện cho mọi người thu nhập thấp tại nước này. Bong Joon-ho lựa chọn những nhân vật và không gian cụ thể để xây dựng một câu chuyện điện ảnh. Giá trị xã hội của tác phẩm nằm ở khả năng từ trường hợp cụ thể ấy gợi ra câu hỏi rộng hơn, chứ không phải biến hư cấu thành thống kê về cả xã hội Hàn Quốc.

Vì sao câu chuyện của 《Ký sinh trùng》 có thể gần gũi với khán giả Việt Nam?

Đối với Việt Nam, ý nghĩa đáng chú ý nhất của 《Ký sinh trùng》 không nằm ở việc sao chép mô hình điện ảnh Hàn Quốc, mà ở bài học về khả năng đưa một câu chuyện có tính bản địa ra thị trường quốc tế. Bộ phim không cố làm mờ nguồn gốc Hàn Quốc để trở nên “quốc tế”. Ngược lại, nó sử dụng những chi tiết rất cụ thể của Seoul và đời sống Hàn Quốc: nhà bán hầm, gia sư tiếng Anh, áp lực về lý lịch học vấn, cách gọi giữa chủ nhà và người làm thuê, những con dốc và khu dân cư có độ cao khác nhau.

Đây là điểm đáng tham khảo đối với thị trường nội dung Việt Nam. Khán giả quốc tế không nhất thiết phải từng sống trong một căn banjiha mới hiểu cảm giác bất an của gia đình Ki-taek; tương tự, một câu chuyện Việt Nam không nhất thiết phải loại bỏ các đặc điểm văn hóa Việt mới có thể được người nước ngoài tiếp nhận. Điều quan trọng là trải nghiệm địa phương phải được chuyển hóa thành xung đột, nhân vật và hình ảnh đủ rõ để người xem ở nền văn hóa khác nhận ra cảm xúc phổ quát phía sau.

Sự gần gũi giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong giao lưu kinh tế, văn hóa và đời sống đại chúng cũng khiến tác phẩm Hàn Quốc không còn quá xa lạ với người xem Việt. K-drama, K-pop và điện ảnh Hàn đã tạo ra một lớp khán giả quen với tên gọi, ẩm thực, cách xưng hô và nhiều đặc điểm đời sống Hàn Quốc. Trong bối cảnh đó, một bộ phim như 《Ký sinh trùng》 cho thấy làn sóng văn hóa Hàn Quốc không chỉ được cấu thành bởi thần tượng hay phim truyền hình lãng mạn mà còn có điện ảnh tác giả với khả năng đặt ra những vấn đề xã hội gai góc.

Dù vậy, không nên từ thành công của một bộ phim suy diễn rằng một công thức tương tự chắc chắn sẽ mang lại thành công quốc tế cho điện ảnh Việt Nam. 《Ký sinh trùng》 là kết quả của nhiều yếu tố đồng thời: kịch bản, đạo diễn, diễn xuất, quay phim, dựng phim, âm nhạc và thiết kế sản xuất. Điều có thể rút ra ở mức thận trọng hơn là câu chuyện mang bản sắc địa phương không phải trở ngại tự nhiên đối với việc tiếp cận khán giả toàn cầu.

Bất bình đẳng được kể bằng không gian thay vì những bài diễn thuyết

Chủ đề trung tâm của 《Ký sinh trùng》 thường được đọc qua lăng kính giai cấp và bất bình đẳng kinh tế. Nhưng sức mạnh của phim nằm ở việc không cần biến nhân vật thành những người phát ngôn cho một học thuyết. Khoảng cách giàu nghèo xuất hiện trong cách họ ăn ở, tìm việc, giáo dục con cái, sử dụng không gian và đánh giá lẫn nhau.

Đặc biệt, hình ảnh trên - dưới lặp lại xuyên suốt tác phẩm. Nhà Park nằm cao, gia đình Ki-taek ở thấp. Cầu thang nối những tầng không gian nhưng đồng thời nhắc rằng việc bước lên một nơi cao hơn không đồng nghĩa với việc một người đã thay đổi được vị trí xã hội của mình. Khi các nhân vật di chuyển, kiến trúc gần như trở thành một nhân vật vô hình dẫn dắt cảm xúc của khán giả.

Cách kể ấy cũng giúp bộ phim vượt qua biên giới Hàn Quốc. Người xem ở Việt Nam hay bất kỳ quốc gia nào không cần biết mọi chi tiết của thị trường lao động Seoul để hiểu cảm giác mong muốn có một công việc tốt hơn, một ngôi nhà tốt hơn hay một cơ hội giáo dục tốt hơn cho thế hệ sau. Chính những nhu cầu rất cơ bản này tạo ra chiếc cầu nối giữa một câu chuyện bản địa với người xem quốc tế.

Đồng thời, bộ phim liên tục làm phức tạp câu hỏi “ai đang ký sinh vào ai?”. Người nghèo cần tiền của người giàu; người giàu lại phụ thuộc vào lao động của tài xế, người giúp việc và gia sư để duy trì cuộc sống tiện nghi. Quan hệ phụ thuộc tồn tại theo nhiều chiều, dù quyền lực và nguồn lực giữa các bên rõ ràng không ngang nhau. Vì vậy, nhan đề 《Ký sinh trùng》 không dễ được gắn cố định cho một nhân vật hay một gia đình duy nhất.

Sau những chiếc cúp, điều còn lại là khả năng khiến khán giả xem lại

Hơn cả danh sách giải thưởng, giá trị lâu dài của 《Ký sinh trùng》 nằm ở khả năng tạo ra nhiều lớp đọc. Người xem có thể tiếp cận phim như một tác phẩm hài đen, một phim hồi hộp, một bi kịch gia đình hoặc một bình luận về bất bình đẳng. Người quan tâm đến điện ảnh có thể chú ý đến bố cục, cầu thang, cửa sổ và chuyển động máy quay; người quan tâm đến xã hội có thể nhìn vào lao động, giáo dục, nhà ở và cơ chế tạo dựng lòng tin.

Việc nhìn lại bộ phim sau chiến thắng lịch sử tại Cannes và Oscar vì thế không chỉ nhằm nhắc lại những chiếc cúp. Các giải thưởng xác nhận vị trí của tác phẩm trong một thời điểm quan trọng của điện ảnh Hàn Quốc, nhưng chính cấu trúc kể chuyện mới giải thích vì sao nó có thể tiếp tục được thảo luận sau thời điểm trao giải.

Đối với người xem lần đầu, cách tiếp cận thú vị nhất có lẽ là chưa vội tìm kiếm toàn bộ diễn biến. Hãy quan sát căn bán hầm của Ki-taek và ngôi nhà của Park; xem nhân vật phải đi qua bao nhiêu cầu thang; chú ý cách một lời giới thiệu tạo ra niềm tin, cách một công việc thay đổi quan hệ giữa hai gia đình và cách không gian quyết định vị trí của mỗi người.

Từ một chàng trai tìm việc gia sư đến Cành cọ Vàng và tượng vàng Oscar Phim hay nhất là một khoảng cách tưởng như rất xa. Nhưng chính việc kể thật kỹ câu chuyện của hai gia đình ở hai đầu điều kiện kinh tế đã đưa 《Ký sinh trùng》 đi hết khoảng cách ấy. Thành tựu lịch sử của Bong Joon-ho cho thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm đối với cả điện ảnh Hàn Quốc lẫn những nền điện ảnh như Việt Nam: để một câu chuyện có thể đi rất xa, đôi khi điều đầu tiên cần làm là kể thật chính xác về nơi nó bắt đầu.

Source: Original Korean article - Trendy News Korea