Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Khi người xử lý hồ sơ cũng có thể tạo phần mềm
Một công chức hiểu rõ công đoạn nào đang khiến hồ sơ bị chậm, nhưng không nhất thiết biết lập trình để khắc phục. Khoảng cách giữa hiểu nghiệp vụ và tạo được công cụ hỗ trợ là điều Hàn Quốc muốn thu hẹp bằng trí tuệ nhân tạo. Thay vì chỉ trang bị phần mềm có sẵn, nước này đang mở rộng hỗ trợ để người trực tiếp làm việc dùng AI xây dựng công cụ phục vụ chính công việc của mình.
Theo nội dung được Bộ Hành chính và An toàn Hàn Quốc báo cáo tại cuộc họp nội các ngày 8, chính sách kết hợp hỗ trợ kỹ thuật với khen thưởng, đào tạo và đánh giá tổ chức. Đây là cơ quan phụ trách những lĩnh vực liên quan đến hành chính và đổi mới chính phủ. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc công chức được tiếp cận công nghệ mới, mà còn ở cách bộ máy công quyền ghi nhận, kiểm chứng và tiếp nhận sáng kiến từ người làm nghiệp vụ.
Với độc giả Việt Nam, có thể hình dung cách tiếp cận này qua những việc quen thuộc ở cơ quan hành chính: tổng hợp báo cáo, tra cứu quy định hoặc đối chiếu thông tin giữa các biểu mẫu. Đó chỉ là những ví dụ để giải thích nhu cầu, không phải danh sách ứng dụng đã được Hàn Quốc triển khai theo thông báo này. Câu hỏi cốt lõi là: người biết rõ một thao tác đang gây mất thời gian có thể tự làm công cụ cải tiến đến đâu, và tổ chức phải chịu trách nhiệm thế nào trước khi đưa công cụ ấy vào sử dụng?
Từ dùng AI đến chủ động tạo công cụ
Trong mô hình mới, công chức được hỗ trợ sử dụng công cụ lập trình bằng AI, dữ liệu mở và API công cộng để xây dựng phiên bản thử nghiệm. Công cụ lập trình bằng AI có thể hỗ trợ tạo mã phần mềm từ yêu cầu của người dùng. Còn API là giao diện giúp những chương trình khác nhau kết nối dữ liệu hoặc chức năng, có thể hiểu nôm na như một đầu nối được quy định sẵn giữa các hệ thống.
Sự thay đổi nằm ở vị trí của người làm nghiệp vụ trong quá trình phát triển. Trước đây, họ thường là người nêu yêu cầu hoặc tiếp nhận sản phẩm hoàn chỉnh. Với cách làm được Hàn Quốc thúc đẩy, họ có thể tham gia ngay vào việc dựng một công cụ ban đầu, kiểm tra ý tưởng và điều chỉnh theo tình huống thực tế. AI có thể hạ thấp rào cản kỹ thuật, nhưng không làm mất đi nhu cầu hiểu đúng nghiệp vụ.
Cũng cần phân biệt phiên bản thử nghiệm với phần mềm đủ điều kiện phục vụ công việc thường xuyên. Một chương trình chạy được trong vài tình huống chưa đồng nghĩa với việc xử lý đúng mọi trường hợp, bảo vệ được dữ liệu hay duy trì ổn định khi nhiều người sử dụng. Vì vậy, chính sách này không nên được hiểu là thay thế đội ngũ công nghệ bằng công chức không chuyên, mà là mở rộng khả năng tham gia phát triển và giải quyết vấn đề từ cơ sở.
Khen thưởng và đánh giá nhân sự cùng thay đổi
Bộ Hành chính và An toàn Hàn Quốc cho biết sẽ mở rộng các hình thức khuyến khích đối với thành quả đổi mới hành chính bằng AI, gồm tiền thưởng thành tích đặc biệt và hỗ trợ học tập, bồi dưỡng. Trong đánh giá thành tích thuộc lĩnh vực nhân tài khoa học, công nghệ tiên tiến của cơ chế thăng tiến sớm lên cấp 5, người có kỹ năng AI cao sẽ được cộng điểm. Cấp 5 ở đây thuộc hệ thống cấp bậc công chức Hàn Quốc, không nên quy đổi trực tiếp sang ngạch, bậc của Việt Nam.
Điều cần nhấn mạnh là sử dụng AI không tự động mang lại quyền được thăng tiến. Nội dung công bố đề cập việc cộng điểm trong một diện đánh giá cụ thể, không phải cam kết nâng cấp bậc cho bất kỳ ai tạo ra công cụ. Đồng thời, phần chuyển đổi AI trong đánh giá đổi mới chính phủ đối với các bộ, ngành cũng được dự kiến mở rộng, tạo động lực ở cả cấp cá nhân và cơ quan.
Thiết kế này nhằm xử lý một trở ngại dễ gặp trong đổi mới công vụ: sáng kiến có thể dừng ở nỗ lực riêng nếu không được người quản lý công nhận hoặc bố trí điều kiện áp dụng. Tuy nhiên, cách đánh giá sẽ có ý nghĩa quyết định. Nếu chỉ đếm số công cụ được tạo ra, cơ quan có thể khuyến khích sản phẩm trùng lặp hoặc ít giá trị. Thành tích cần được nhìn qua vấn đề thực sự được giải quyết, khả năng sử dụng lâu dài và mức độ chia sẻ cho đồng nghiệp.
Hơn 2.000 người tham gia, nhưng chưa thể kết luận hiệu quả
Nền tảng thực hiện chính sách là “Phòng thí nghiệm Chính phủ AI”, nơi công chức trực tiếp xây dựng các phiên bản công cụ thử nghiệm. Theo số liệu tính đến ngày 3 của tháng báo cáo, chương trình có 2.073 người tham gia và 770 nhiệm vụ được đăng ký. Trong đó, 376 nhiệm vụ đã được công khai để công chức khác có thể tiếp cận, sử dụng. Những con số này cho thấy hoạt động phát triển và chia sẻ đã hình thành một quy mô nhất định.
Giá trị tiềm năng của việc chia sẻ nằm ở khả năng tránh làm lại từ đầu. Nếu nhiều cơ quan gặp vấn đề tương tự, một sản phẩm thử nghiệm có thể cung cấp ý tưởng, cách tổ chức dữ liệu hoặc phương pháp xử lý cho nơi khác. Người tiếp nhận không nhất thiết sử dụng nguyên trạng, nhưng có thể học từ kinh nghiệm đã có. Đây là hướng đi khác với việc mỗi đơn vị tự xây một giải pháp riêng mà không biết đồng nghiệp đã làm gì.
Dù vậy, 376 nhiệm vụ được công khai không đồng nghĩa với 376 ứng dụng đã vận hành trong dịch vụ công. Thông tin được cung cấp chưa nêu tỷ lệ áp dụng thực tế của toàn bộ nhiệm vụ, số giờ làm việc tiết kiệm được hay mức cải thiện trải nghiệm của người dân. Do đó, các số liệu hiện tại nên được xem là chỉ dấu về mức độ tham gia và khả năng chia sẻ, chưa phải bằng chứng cho một bước nhảy về hiệu quả hành chính.
Rào cản không chỉ là biết cách dùng AI
Khảo sát 244 người tham gia phòng thí nghiệm cho thấy những khó khăn khá cụ thể. Có 68% người được khảo sát nêu thiếu môi trường phát triển hoặc kinh phí thuê bao công cụ; 59% gặp khó khi áp dụng hướng dẫn bảo mật; 40% gặp trở ngại trong kết nối dữ liệu. Đây là phản hồi của nhóm được khảo sát, không phải thống kê đại diện cho toàn bộ công chức Hàn Quốc. Tuy nhiên, kết quả giúp nhận diện những điều kiện mà chính sách hỗ trợ cần chú ý.
Một người có ý tưởng tốt vẫn khó duy trì thử nghiệm nếu không có công cụ được phép sử dụng hoặc không rõ loại dữ liệu nào được đưa vào hệ thống. Tương tự, tạo được giao diện và chức năng mới chỉ là một phần công việc. Nếu dữ liệu cần thiết nằm ở hệ thống khác, không có quyền truy cập hoặc thiếu phương thức kết nối phù hợp, sản phẩm có thể dừng ở mức trình diễn. Khả năng lập trình và khả năng áp dụng vào nghiệp vụ là hai việc liên quan nhưng không đồng nhất.
Những phản hồi này cho thấy tiền thưởng và đào tạo sẽ khó phát huy đầy đủ nếu thiếu hạ tầng đi kèm. Việc mở rộng hỗ trợ cần được theo dõi ở những thay đổi cụ thể: người tham gia có môi trường phát triển phù hợp hơn hay không, hướng dẫn bảo mật có rõ hơn không, và dữ liệu có thể được kết nối đúng thẩm quyền hay chưa. Đây cũng là cách đánh giá thực chất hơn so với chỉ nhìn vào mức độ hưởng ứng ban đầu.
Cá nhân thử nghiệm, tổ chức chịu trách nhiệm vận hành
Bộ trưởng Hành chính và An toàn Yoon Ho-jung nêu định hướng hỗ trợ công chức tự do thử nghiệm, nhưng khi đưa sản phẩm vào áp dụng thực tế, tổ chức phải chịu trách nhiệm về bảo mật, chất lượng và vận hành. Những kết quả đã được kiểm chứng sẽ được chia sẻ để các cơ quan cùng sử dụng. Sự phân định này đặc biệt quan trọng: người tạo ra một công cụ hữu ích không nên mặc nhiên trở thành người duy nhất chịu trách nhiệm duy trì nó trong mọi tình huống.
Theo kế hoạch công bố, Hàn Quốc sẽ tổ chức đào tạo lãnh đạo về AI cho công chức cấp cục, vụ và phòng; đồng thời dự kiến tổ chức cuộc thi về chuyển đổi AI khu vực công vào tháng 11 để tìm kiếm các điển hình tốt. Trong nửa cuối năm của kế hoạch, cơ quan chức năng cũng thúc đẩy xây dựng hướng dẫn về công chức trực tiếp phát triển công cụ bằng AI và quản lý sản phẩm đầu ra.
Các tiêu chuẩn kiểm tra an toàn liên quan đến lỗ hổng phần mềm và bảo vệ thông tin cá nhân cũng nằm trong nội dung dự kiến xây dựng. Đây là kế hoạch quản trị rủi ro, không phải thông báo về một sự cố đã xảy ra. Về nguyên tắc, việc chuyển từ thử nghiệm sang sử dụng thường xuyên đòi hỏi nhiều câu hỏi ngoài chuyện chương trình có chạy được hay không: ai kiểm tra, ai cho phép triển khai, ai cập nhật và ai xử lý khi kết quả có sai sót?
Việt Nam có thể rút ra điều gì?
Đối với Việt Nam, ý nghĩa gần gũi nhất của câu chuyện này là cách tổ chức đổi mới trong cơ quan công quyền. Trong bối cảnh người dân quen hơn với việc nộp hồ sơ trực tuyến và tra cứu thủ tục qua môi trường số, giá trị của công nghệ cuối cùng vẫn nằm ở việc giảm thao tác, giảm chờ đợi và cung cấp thông tin dễ hiểu. Một công cụ hỗ trợ bên trong cơ quan chỉ thực sự có ích nếu giúp cải thiện công việc, thay vì tạo thêm một khâu nhập liệu hoặc kiểm tra.
Kinh nghiệm Hàn Quốc gợi ra cách đặt vấn đề phù hợp để tham khảo: cho người hiểu nghiệp vụ tham gia tạo giải pháp, nhưng không chuyển toàn bộ trách nhiệm kỹ thuật sang họ. Chẳng hạn, nếu một đơn vị ở Việt Nam muốn thử công cụ hỗ trợ tổng hợp báo cáo, việc xác định dữ liệu được phép dùng, cách kiểm tra kết quả và người phụ trách bảo trì cần được tính từ đầu. Đây là tình huống minh họa, không phải một dự án hợp tác đã được công bố.
Với doanh nghiệp công nghệ Việt Nam, cách tiếp cận này cũng gợi ý rằng nhu cầu của khu vực công có thể không chỉ nằm ở phần mềm hoàn chỉnh, mà còn ở môi trường thử nghiệm an toàn, tích hợp dữ liệu, đào tạo và kiểm định sản phẩm. Tuy nhiên, bản tin không cung cấp căn cứ để khẳng định sẽ có hợp đồng, cơ hội xuất khẩu hay chương trình hợp tác Việt - Hàn cụ thể. Bài học đáng quan tâm lúc này là mô hình tổ chức và tiêu chí hiệu quả, chứ chưa phải dự báo doanh thu cho thị trường Việt Nam.
Thước đo tiếp theo là chất lượng áp dụng
Hàn Quốc đặt kế hoạch nâng khả năng truy cập đồng thời của Phòng thí nghiệm Chính phủ AI từ khoảng 200 người hiện nay lên 6.000 người vào năm kế tiếp của kế hoạch. Đến năm 2030, mục tiêu là đào tạo 20.000 nhân lực chuyên môn có khả năng tự phát triển ứng dụng bằng AI và triển khai tại nơi làm việc. Cần phân biệt rõ: số người tham gia chương trình khác với số người có thể sử dụng hệ thống cùng lúc; mục tiêu đào tạo cũng chưa phải kết quả đã đạt được.
Những mốc này cho thấy tham vọng đưa năng lực phát triển công cụ ra khỏi phạm vi một nhóm nhỏ. Nhưng khi quy mô tăng, yêu cầu kiểm chứng và quản lý cũng lớn hơn. Điều đáng theo dõi là bao nhiêu sản phẩm vượt qua giai đoạn thử nghiệm, bao nhiêu được cơ quan khác sử dụng lại, và lợi ích có đủ rõ để duy trì sau khi người khởi xướng chuyển công tác hay không. Những dữ liệu ấy sẽ giúp phân biệt phong trào ứng dụng công nghệ với thay đổi bền vững trong cách làm việc.
Vì thế, chính sách mới nên được nhìn như bước chuẩn bị điều kiện cho đổi mới hành chính bằng AI, không phải tuyên bố về một bộ máy đã chuyển đổi hoàn tất. Điểm đáng chú ý của Hàn Quốc là đặt kiến thức nghiệp vụ của công chức cạnh năng lực kỹ thuật, rồi gắn cả hai với trách nhiệm của tổ chức. Với Việt Nam cũng như các nước đang tìm cách đưa AI vào khu vực công, đó là câu hỏi thiết thực: làm thế nào để một sáng kiến nhỏ trở thành công cụ đáng tin cậy, phục vụ tốt hơn cho người dân?
Nhận xét
Đăng nhận xét