Hình ảnh giúp hiểu rõ bài viết
Hơn 100 hiện vật làm rõ một vai trò ngoài phòng thủ
Một chiếc ấn đồng mang chữ “Vương” cùng những hiện vật biểu thị địa vị cao đang mở ra cách nhìn mới về Godasans성, thành cổ trên núi thuộc huyện Haenam, miền tây nam Hàn Quốc. Thay vì chỉ được nhìn nhận như công trình quân sự, di tích này có thêm bằng chứng cho thấy từng là nơi thực thi quyền lực chính trị và hành chính ở địa phương dưới thời Silla thống nhất.
Theo thông tin do chính quyền huyện Haenam công bố, đợt khai quật đầu tiên tại Godasans성 kéo dài ba tháng, bắt đầu từ tháng 6, đã phát hiện hơn 100 hiện vật. Đáng chú ý có ấn đồng khắc chữ 王, ngói mang dòng chữ 塞琴官 và đai lưng bằng đồng mạ vàng theo kiểu nhà Đường của Trung Quốc. Dấu tích tường thành và cổng cũng được nhận diện, tạo cơ sở đối chiếu giữa đồ vật tìm thấy với không gian kiến trúc.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng hiện vật. Sự xuất hiện đồng thời của vật dụng có thể phục vụ hành chính và đồ biểu thị địa vị cao gợi ý rằng nơi đây từng có một cơ quan cai quản quan trọng, có liên hệ với trung ương Silla. Tuy nhiên, chức danh của người sử dụng, phạm vi quyền hạn và cách vận hành cụ thể của cơ quan này vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Đọc thành cổ như một trung tâm cai quản
Trong tiếng Hàn, “sanseong” chỉ thành được xây trên núi, tận dụng địa hình để tăng khả năng phòng thủ. Godasans성, có thể gọi ngắn gọn là thành Goda, là một công trình xây bằng đá, với tường bao quanh khu vực đỉnh núi. Kiểu bố trí này được gọi là “taemoe”, khác với việc dựng thành bao lấy một vùng thung lũng rộng.
Với độc giả Việt Nam, có thể hình dung sự khác biệt giữa một đồn canh thuần túy và một thành đồng thời là nơi đặt cơ quan cai quản. Cả hai đều có tường bảo vệ, nhưng hoạt động bên trong không giống nhau. Một trung tâm hành chính còn gắn với người thực thi công vụ, xử lý giấy tờ và tổ chức quản lý địa bàn. Đây là cách so sánh để hiểu chức năng, không phải khẳng định hai nước có mô hình tổ chức hoàn toàn tương đồng.
Những hiện vật vừa xuất lộ củng cố cách nhận diện Goda như một “trị sở thành”, tức thành có chức năng đặt trung tâm cai quản địa phương. Thời Silla thống nhất thường được tính từ cuối thế kỷ VII đến đầu thế kỷ X, sau khi Silla đánh bại các vương quốc đối địch và mở rộng quyền kiểm soát trên phần lớn bán đảo Triều Tiên. Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức quyền lực ngoài kinh đô là vấn đề quan trọng để hiểu nhà nước vận hành ra sao.
Vì vậy, giá trị của cuộc khai quật nằm ở khả năng nối lịch sử trung ương với đời sống chính trị tại một địa bàn cụ thể. Tường thành cho biết một nơi được bảo vệ như thế nào; đồ dùng và dấu tích bên trong giúp giải thích vì sao nơi ấy cần được bảo vệ.
Chữ “Vương” gây chú ý nhưng chưa chứng minh có vua cư trú
Chiếc ấn đồng mang chữ 王 dễ trở thành tâm điểm bởi người Việt cũng quen với chữ Hán này qua cách đọc “vương”, thường gắn với vua hoặc tước vị. Tuy nhiên, từ một ký tự trên hiện vật đến kết luận về chủ nhân là một khoảng cách cần được lấp đầy bằng chứng cứ khảo cổ và nghiên cứu văn tự.
Thông tin khảo sát cho biết chiếc ấn được suy đoán có thể đã dùng trong hoạt động hành chính, chẳng hạn trên văn bản. Đây là giả thuyết về công dụng, không phải bằng chứng rằng các văn bản có dấu ấn ấy đã được tìm thấy. Cũng chưa có cơ sở trong thông tin công bố để gọi hiện vật là quốc ấn, ấn riêng của vua hay chứng tích một vị vua từng ở tại thành.
Sự thận trọng này không làm giảm giá trị phát hiện. Một chiếc ấn có thể giúp nghiên cứu cách xác nhận thẩm quyền và thực thi công vụ trong quá khứ. Khi được đặt cạnh đai lưng đồng mạ vàng cùng các dấu tích kiến trúc, nó góp phần củng cố nhận định về vị thế đáng kể của Goda trong hệ thống cai quản địa phương.
Với khảo cổ học, câu chuyện hấp dẫn nhất không nhất thiết là câu chuyện lớn nhất có thể gán cho một đồ vật. Điều quan trọng là hiện vật ấy được tìm ở đâu, thuộc lớp đất nào, đi cùng những vật gì và có thể so sánh với những phát hiện đã biết ra sao.
Viên ngói ghi địa danh và dấu vết giao lưu Đông Á
Một hiện vật khác có giá trị giải thích lịch sử địa phương là ngói mang chữ 塞琴官, được bản tin tiếng Hàn ghi là “새금관”, hay “Saegeumgwan”. Dòng chữ này được liên hệ với địa danh hành chính thời Baekje đã xuất hiện trong thư tịch. Baekje, thường được gọi là Bách Tế trong tài liệu tiếng Việt, là một trong các vương quốc cổ trên bán đảo Triều Tiên, tồn tại trước giai đoạn Silla thống nhất.
Khu vực Hyeonsan, nơi có thành Goda, được cho là từng đặt trị sở của Saegeum-hyeon thời Baekje, Chimmyeong-hyeon thời Silla thống nhất và Haenam-hyeon thời Goryeo. “Hyeon” là tên một đơn vị hành chính cổ, thường được chuyển nghĩa là huyện, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với cấp huyện hiện nay. Viên ngói có chữ vì thế là đầu mối đáng chú ý khi đối chiếu dấu tích vật chất với tên gọi trong sử liệu.
Dù vậy, một viên ngói không tự nó giải quyết được toàn bộ vấn đề về ranh giới, vị trí trị sở hay sự kế thừa giữa các thời kỳ. Giá trị của nó nằm ở khả năng thu hẹp phạm vi câu hỏi và cung cấp thêm bằng chứng cho việc xác định tính chất di tích.
Đai lưng đồng mạ vàng theo kiểu nhà Đường lại mở ra hướng tìm hiểu khác: cách tầng lớp có địa vị ở Silla sử dụng trang phục và vật dụng để thể hiện thứ bậc. Cần phân biệt đồng mạ vàng với vàng nguyên khối, cũng như phân biệt đồ mang phong cách nhà Đường với đồ được xác nhận chế tác tại Trung Quốc. Thông tin hiện có cho phép nói về kiểu dáng, chưa đủ để khẳng định nơi sản xuất hay hành trình trao đổi của hiện vật.
Vị trí nhìn ra đường biển và đường bộ
Thành Goda nằm ở vị trí có thể quan sát các tuyến giao thông trên biển ven bờ tây nam và những đường tiếp cận trên đất liền. Đây là yếu tố quan trọng khi xem xét vì sao một công trình kiên cố được xây dựng tại đây. Tầm nhìn thuận lợi có ý nghĩa quân sự, đồng thời cũng hữu ích đối với việc theo dõi sự di chuyển qua địa bàn.
Từ góc độ phân tích, một trung tâm cai quản đặt gần các hướng giao thông có thể thuận tiện cho liên lạc và tổ chức quản lý. Nhưng cuộc khai quật được công bố chưa cung cấp đủ bằng chứng để khẳng định Goda từng là thương cảng, trạm thu thuế hay đầu mối giao thương quốc tế. Vị trí địa lý tạo ra những câu hỏi nghiên cứu, chứ không thay thế chứng cứ về từng hoạt động cụ thể.
Bên cạnh các vật biểu thị địa vị cao, nhóm khảo sát còn tìm thấy ngói đầu mái, những loại ngói khác, vũ khí, nông cụ và đồ đựng phục vụ nghi lễ. Sự đa dạng ấy cho thấy cần khảo sát nhiều mặt của đời sống tại di tích, thay vì chỉ tập trung vào phòng thủ. Tuy nhiên, từng nhóm hiện vật vẫn phải được xác định niên đại và bối cảnh trước khi ghép thành một bức tranh chung.
Tường đá lưu giữ kỹ thuật và nhiều lớp lịch sử
Việc nghiên cứu tường thành đem lại nguồn thông tin độc lập với những món đồ gây chú ý. Theo mô tả của chính quyền Haenam, mặt ngoài đoạn tường phía bắc được xây theo cách các lớp đá lùi dần vào trong. Ở phía trong, nền được gia cố bằng đất đầm theo lớp, sau đó kết hợp với kết cấu xây đứng. Những đặc điểm này được đánh giá là phù hợp với kỹ thuật thành lũy thời Silla thống nhất.
Đối với người đọc không chuyên, đất đầm theo lớp có thể hiểu là đất được nén chặt qua từng lớp để tạo nền chắc. Chi tiết tưởng nhỏ này giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu cách xử lý địa hình, tổ chức thi công và giữ ổn định công trình. Nó cũng nhắc rằng giá trị của khai quật không chỉ nằm trong tủ trưng bày: nền móng và mặt cắt tường có thể chứa thông tin rất quan trọng.
Cuộc khảo sát còn nhận diện ba lớp văn hóa, phản ánh những giai đoạn sử dụng khác nhau. Bên dưới tường thành xuất hiện di tích và hiện vật thuộc thời Mahan, một tập hợp các cộng đồng chính trị cổ ở phần tây nam bán đảo Triều Tiên. Dấu vết này cho thấy địa điểm đã có hoạt động của con người trước khi thành đá thời Silla thống nhất được xây dựng.
Cổng phía đông được xác định có từ thời Silla thống nhất, rồi được sửa theo dạng bậc thang trong các thời Goryeo và Joseon. Chuỗi dấu tích cho phép nghiên cứu việc sử dụng, sửa đổi công trình qua nhiều thời kỳ. Tuy nhiên, nhiều lớp niên đại không mặc nhiên có nghĩa thành được dùng liên tục, không gián đoạn, hay luôn giữ một chức năng hành chính như nhau.
Góc nhìn Việt Nam: đọc di sản bằng chứng cứ, không chỉ bằng báu vật
Đối với Việt Nam, ý nghĩa gần gũi nhất của phát hiện này nằm ở cách tiếp cận và truyền đạt lịch sử. Độc giả từng tìm hiểu Hoàng thành Thăng Long hoặc thành nhà Hồ có thể nhận ra câu hỏi quen thuộc: một tòa thành không chỉ là tường lũy còn lại trên mặt đất, mà còn là không gian quyền lực, kiến trúc và sinh hoạt được nhận diện qua nhiều nguồn tư liệu. Đây là sự liên hệ về phương pháp nhìn di sản, không phải khẳng định các di tích có cùng niên đại hay quan hệ trực tiếp.
Trường hợp chiếc ấn chữ “Vương” cũng có ích cho cách tiếp nhận tin khảo cổ ở Việt Nam. Một chữ khắc dễ hiểu, một vật mạ vàng hoặc tên gọi gắn với hoàng gia thường thu hút công chúng. Nhưng nếu bỏ qua địa tầng và bối cảnh, người đọc dễ đi từ sự tò mò đến kết luận quá nhanh. Phân biệt điều đã phát hiện với điều đang được giả định là yêu cầu chung khi giới thiệu di sản của cả hai nước.
Với người Việt quan tâm Hàn Quốc, câu chuyện Haenam mở thêm một hướng tìm hiểu ngoài văn hóa đại chúng: lịch sử địa phương và cách nhà nước cổ tổ chức lãnh thổ. Tuy nhiên, thông tin được cung cấp chưa nêu dự án hợp tác Việt - Hàn, kế hoạch đón khách tại khu khai quật hay sản phẩm du lịch liên quan. Vì thế, chưa có căn cứ để suy ra tác động trực tiếp đến doanh nghiệp lữ hành hoặc thị trường du lịch Việt Nam.
Sau lần khai quật đầu tiên, điều gì cần được làm rõ?
Kết quả tại Goda cho thấy giá trị của việc đưa nghiên cứu khảo cổ vào quá trình bảo tồn và chỉnh trang không gian lịch sử. Cuộc khảo sát được triển khai trong khuôn khổ chương trình chỉnh trang vùng lịch sử - văn hóa của địa phương. Những bằng chứng mới có thể giúp việc giới thiệu di tích bớt lệ thuộc vào hình ảnh một thành quân sự đơn thuần, hướng tới giải thích đầy đủ hơn vai trò của nơi này trong quá khứ.
Dù vậy, đây mới là lần khai quật đầu tiên. Những vấn đề cần theo dõi gồm niên đại cụ thể của các hiện vật quan trọng, quan hệ giữa ngói có chữ với các lớp kiến trúc, công dụng của chiếc ấn và mức độ liên hệ giữa người sử dụng thành với trung ương Silla. Việc đối chiếu với di tích khác sẽ quan trọng để đánh giá đâu là đặc điểm phổ biến, đâu là dấu hiệu cho thấy địa vị đặc biệt của Goda.
Thông điệp đáng chú ý nhất hiện nay không phải là đã tìm thấy một “thành của vua”. Đó là việc hơn 100 hiện vật, khi được đọc cùng tường thành, cổng và các lớp đất, đang bổ sung bằng chứng về một trung tâm cai quản địa phương. Cách đọc ấy đưa di sản ra khỏi câu chuyện săn tìm báu vật, trở lại với câu hỏi căn bản của lịch sử: quyền lực đã được tổ chức và thực thi như thế nào trong đời sống con người.
Nhận xét
Đăng nhận xét